GÜLLÜ YOLOĞLU
tarix elmləri doktoru

Təbiətlə sıx bağlı, onun «şıltaqlıqlarından» asılı olan türklər təbiətin oyanmasını, canlanmasını xüsusi həyəcanla izləyirdilər.

Müşahidəçi babalarımız səma cisimlərinin yerdəyişməsini, gecə ilə gündüzün vaxtının uzanıb qısalmasını, təbiətdə baş verən digər dəyişiklikləri illərlə, əsrlərlə sınaqdan çıxararaq xalq inamları, mərasimlər, ayinlər şəklində günümüzə miras qoyublar. Təbii ki, onlar sadəcə seyrci olmamış, bacardıqları qədər bu və ya digər təbiət hadisəsinə öz münasibətlərini bildirmiş, bir çox hallarda onlara təsir göstərməyə çalışmışlar. Bu təsir kəsilən qurbanlar, verilən paylar, bol süfrə, hay-küy, meydan tamaşaları… şəklində olmuş, yəni hər şeyin hami ruhu, yiyəsi olduğunu düşünən ulularımız yeri gələndə xarakterlərinə, çəkilərinə görə bu yiyələrin könlünü xoş etməyi, yeri gələndə hədə-qorxu gəlməyi, yeri gələndə kədərlənməyi, yeri gələndə kinayəylə, istehzayla yanaşmağı da bacarmışlar…
Araşdırmalar göstərir ki, dünyanın bütün xalqları kimi, türk xalqlarının da xalq yaradıcılığında Günəş, Gün önəmli yer tutur. Babalarımız gecələrin uzanaraq günlərin qısaldığı vaxtlarda Günün qaranlıqla savaşdan necə çıxacağını həyəcanla izləyirdilər. Bu savaşın ən yüksək anı 21 dekabr gecəsidir. 21 dekabr günü ilin ən qısa günü, 21 dekabrı 22 dekabrla bağlayan gecə isə ilin ən uzun, ən qaranlıq gecəsidir. İnsanlar həmin gücəni yatmayaraq dan atır, müxtəlif ayinlərlə Günəşə yardımçı olmağa çalışırlar. Beləcə, dünyanın bir çox xalqları 22 dekabrda gecə ilə gündüzün mübarizəsindən qalib çıxan Günün, Günəşin doğuşunun şahidi olur, həmin günü bayram edirlər. Bir sıra türk illəri (xalqları) buna Nardoğan, yəni «Gündoğan» bayramı deyirlər.

NARDOĞAN – GÜNDOĞAN

Narduqanı (Nardoğanı) bəzən İdel-Uralın yeni ili də adlandırırlar. İslamaqədərki bayramlar arasında özəl yeri olan Narduqan bölgənin bir çox xalqları tərəfindən keçirilir.
Bəzi tədqiqatçılara görə, Narduqan monqol dilindəki «nar» (Günəş), türk dilindəki «tuqan» (doğulan, doğan) sözlərindən meydana gəlmişdir. Tatarca bu bayrama «Koyaş Tua», yəni «Günəş Doğan» gün deyirlər (Günəş – tatarca Koyaş), başkortlar, udmurdlar, tatarların bəzi qrupları «Narduqan», «Marduqan», mişar tatarları «Raştua», çuvaşlar «Nartavan», ya da «Nartuken», zrzyalar «Nardava», mokşalar «Nardvan» deyirlər. Təbii şəraitdən asılı olaraq Nardoğan bayramının keçirilməsində az da olsa, zaman fərqinə rast gəlirik. Məsələn, maraqlıdır ki, yuxarıda adı çəkilən bu xalqların əksəriyyəti Narduqan bayramını yanvarın 18-də, kerəşennər 14 yanvarda keçirirlər. Altay türkləri Çağa (yeni doğulan Günəşə çağa deyilməsi də fikrimizcə təsadüf deyil) adlandırdıqları bu bayramı dekabrın 22-də qeyd edirlər. Kama və Uralətrafı çuvaşlarda Narduqan bayramı dekabrın 25-də başlayır. Çuvaşların bəzi qrupları bu bayrama surxuri və xör də deyirlər…
Hər bir bayramın keçirilməsində olduğu kimi, Gündoğan bayramı da mahnı, tamaşa, falabaxmalar kimi çeşidli adətlərlə zəngindir… Axşam düşən kimi gənc oğlanlar qoca qarı, qızlar isə qoca kişi paltarı geyinib hər kəsi Nartukana, Narduqana, Gündoğana dəvət edə-edə məhəllə-məhəllə gəzir, tamaşa göstərir, xoşbəxtlik, taxılın, çovdarın bol, inəklərin, qoyunların südlü, buzovların, quzuların çox olması ilə bağlı alqışlar oxuyur, əvəzində isə müxtəlif bayram şirniyyatları, hədiyyələr alırlar.
Bayram tamaşalarının da mövsümlə bağlı öz əhəmiyyəti var. Belə ki, həyətə toplaşanlar qarı paltarı geyinmiş oğlanın cəhrə arxasına keçərək işlə, yəni yun əyirməklə məşğul olduğunu görürlər. Qoca kişi paltarı geyinmiş qız əlindəki süpürgəni havada yelləyə-yelləyə «qarıya» deyinir, hədə-qorxu gəlir. Birdən o, öncədən hazır duranlardan birinin əlindəki su dolu qabı qaparaq ətrafa toplaşanların ətəklərini su ilə isladır. Şən zarafatlarla müşaiyət olunan bu tamaşa rəqslə, musiqi ilə başa çatır. Adətən, qarı paltarı geyinən oğlanlar ətrafa toplaşan əl-əlvan bayram libaslı gənc qızlara göz qoyur, onları rəqsə dəvət edirlər. Qızlar da qoca kişi paltarında xoşlarına gələn oğlanın həyətinə girməyə çəkinmirlər. Başqa vaxt onlar təbii ki, bu addımı atmazdılar. Bayram günləri görüşənlər bir-birinə alqış deyirlər:

«Narduqanım nar bulsın, «Gündoğanım gün olsun,
Eçe tulı nur bulsın!» İçi dolu nur olsun!»

Evlərdə bu günlərdə şirnili, şəkərli un məmulatları hazırlanır. On iki gün davam edən Narduqan bayramında fala baxmaq adət halını almışdır. Ümumiyyətlə, hər yeni il insanda gələcəyə ümid, maraq və bəzən də onu dəyişmək həvəsi, istəyi yaradır. Falabaxmalardan biri «Yezek salu» («üzük salmaq») adlanır. Gənc qızlar gecə qızlardan birinin bulaqdan arxasına baxmadan gətirib ortaya qoyduğu su dolu qabın başına toplaşır, suya üzük, bəzən də düymə atır, sonra da fal xarakterli bəndlər oxuyurlar. Ən gənc qızın sudan çıxartdığı əşya kimə məxsusdursa, mahnının sözləri də ona aid olur. Təbii ki, azərbaycanlı oxucularımız ilin, ayın Axır çərşənbəsindəki, İl başındakı falabaxmalarımızı xatırladılar…
Qədimdə Günəşin zəfərini bütün işlərində təbiətlə hesablaşan türklər ağ küknar ağacının altında qarşılayır, onun budaqlarından müxtəlif yeyəcəklər asır, al-əlvan iplər bağlayaraq dilək diləyirdilər. Azərbaycanda həmin gün Böyük Çillənin gəlişi (Çillə gecəsi), İranda isə Yelda gecəsi kimi qeyd olunur...

YELDA GECƏSİ

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, dünyanın bir çox yerlərində bir çox xalqlar Günəşin doğmasını bayram edirlər. Hərə həmin günə bir ad verir, süfrəsinə yaşadığı yerin özəlliklərinə xas nemətlər düzür.
Tanınmış folklorşünas alim Ə.Cəfərzadə özünün «Unudulmuş əziz günlərimiz» məqaləsində Yelda Gecəsinin şairlərimizin yaradıcılığında əksinə qısaca da olsa, toxunmuşdur…
Araşdırmalar göstərir ki, İranda mövsüm hesabından hələ də istifadə edilir. Burada artıq neçə əsrdir ki, 21 dekabrda yayın bitdiyinin xəbərçisi olan şəb-i yelda şənlikləri qeyd olunur. Kökü Günəş Tanrısı Mitranın doğumu ilə bağlı olan bu bayramın əvvəli 20, sonu 26 dekabra düşür. Şəb-i Yelda öncəsi İranda hər kəs bu uzun gecə üçün alış-veriş edir. Dey ayının birinci günü, yəni 21 dekabr axşamı başda qarpız olmaqla masaya nar, alma, portağal, narıngi, halva, müxtəlif çərəzlər qoyurlar. İranda inanırlar ki, Yelda gecəsi nə qədər çox qarpız yesən, bir o qədər soyuqdan, xəstəlikdən uzaq olarsan.
Osmanlıda yelda gecəsi, yəni ən uzun, ən qapranlıq gecə ilə bağlı bir beyt dillər əzbəri idi:

Şeb-i yeldayı müneccim ile muvakkit ne bilir
Müptela-yı gama sor kim geceler kaç saat.

Məşhur Türkistan şairi İshakxan İbrət (1862-1937) yazırdı:

Ahımın tüstüsündən həyatım
Yelda gecəsitək qara olubdur.

Oğlaq bürcündə Günəş 0 dərəcəlik açılır. 0 dərəcə həyat enerjisinin başlanğıcı olaraq qəbul edilir. Əski xalq inancında 21 dekabra «ayna günü» də deyilir. Yeni ilin başlanğıcında Günəş tanrısının yenidən doğulmasına inanırdılar. Bu gecə köhnə Günəş öləcək, sabah isə yenidən doğulacaqdır. Xürrəmilər də Yelda Gecəsini Xorrəm-Ruz (Mübarək Gün) kimi qeyd edirdilər…

BÖYÜK ÇİLLƏ

Narduqan bayramının, Yelda gecəsinin bağlı olduğu təbiət hadisəsi Azərbaycanda Böyük Çillənin girişi, Çillə gecəsi ilə qeyd olunur.
Bir çox xalqlarda həm yay, həm də qış çilləsi var. Belə ki, özbəklər arasında 22 iyundan üç gün sonra, yəni iyunun 25-dən avqustun əvvəlinə qədər 40-41 günlük dəhşətli istilər yay çilləsi, 22 dekabrdan üç gün sonra, yəni 25 dekabrdan başlayaraq fevralın 5-ə qədər davam edən soyuqlar isə qış çilləsi adlandırılır. Qaraçay-malkarlıla çilləyə həm «ipək», həm də «soyuq» anlamı verirlər. Onlarda da çillə həm yayda («cay çillə»), həm də qışda («kış çillə») olur…
Türkmənlərdə Ulu Çillə (Böyük Çillə) dekabrın 22-dən yanvarın 30-a qədər davam edir…
El arasında «çillə çıxartmaq, çilləyə düşmək, çillə kəsmək» kimi ifadələr var. Hamilə qalan təzə gəlin üçün deyirlər ki, «çilləyə düşüb». Adətən, gəlin toydan 40 gün sonra, zağı qadınla körpəsi isə doğuşdan 40 gün sonra çilləli hesab olunur. Bu dövr təhlükəli sayılır. Xristian qaqauz türkləri belə qadınlar haqqında deyirlər ki, onun məzarı 40 gün açıq qalır, onu gözləyir, yəni 40 gün zağı qadın, körpə, təzə gəlin gözlənilməlidir. Bir çox türk xalqlarında olduğu kimi, Azərbaycanda da hamamda yuyunub paklandıqdan sonra çilləyə düşmüş gəlinin başına «Qırxaçar» camıyla qırx cam su tökür və ya yeddi rəng əlvan sapla çilləlinin əl-ayaq barmaqlarını çalkeçir bağlayıb qayçı ilə kəsirlər. Bu ayin icra olunarkən ağbirçək qadın bu sözləri deyir: «Mənim əlim olmasın, xanımlar xanımı cənab peyğəmbər qızı həzrəti Fatimənin əli olsun. Üçlər, yeddilər, qırxlar eşqinə kəsdim çilləni! Ərmiş ərənlər eşqinə kəsdim çilləni!..»
Y.V.Çəmənzəminli isə «çillə kəsilərkən» oxunan sözləri («Həzrət Süleyman eşqinə, cin qızı Mərcan hökmünə, bəni-adəmdən, bəni-heyvandan, cindən, şəyatindən, axar sudan, köklü ağacdan, dibli qayadan, yeddi yolun ayrıcından – hər kəsin çilləsinə düşmüsənsə, çilləni kəsdim») əsas götürərək yanlış olaraq çillənin «arilərə qarşı gələ bilən bəlaları dəf etmək üçün qurulmuş bir ayin» olduğunu, bəlanın isə samilərdən gəldiyini vurğulayır.
Maraqlıdır ki, Y.V.Çəmənzəminli axır ki, hər şeyin zərdüştiliklə bağlı olmadığını anlayır. Yuxarıdakı sözləri analiz etməyə cəhd göstərən tədqiqatçı çaşıb qalır: «Burada anlaşılmaz bir nöqtə var ki, o da axar su, köklü ağac, dibli qaya və yolayrıcının işə qarışdırılmasıdır», yəni niyə onlar «cinlər və şəyatinlər cərgəsinə qoşulmuşdur». Y.V.Çəmənzəminli bu adətin özü də bilmədiyi «bir çox təsirlərə düşüb pozulduğunu göstərir».
Əslində Y.V.Çəmənzəminlinin axar suyun, köklü ağacın, dibli qayanın, yolayrıcının şər qüvvələrin sırasında olmasına çaşmasının əsas səbəbi onun türklərdən, türk mifologiyasından, ən əsası isə türk şamanizmindən uzaq olmasıdır. Əgər bütün bunlarla maraqlansaydı, görərdi ki, su (çay) axarı, ağacın kökləri, qayanın (dağın ətəyi) dibi, yolayrıcı (gedər-gəlməz) şamanizmdə Erlikin (İrlikin, Yerlikin) yeraltı qaranlıq dünyasına aiddir. Dilimizdəki «səni görüm çay aşağı axasan» qarğışı da qarşı tərəfə ölüm arzulamaq, yəni onun Erlikin dünyasına getməsini istəməkdir.
Şamanizmdə ağacın zirvəsi Göyün, gövdəsi orta qat olan dünyamızın, kökləri isə Erlikin yeraltı aləminin rəmzidir.
Şamanizmdə dağın, qayanın zirvəsi Göyü, dibi, ətəyi isə yeraltı qaranlıq dünyanı əks etdirir.
Yolayrıcı nağıllarımızda da olduğu kimi, əsasən gedər-gəlməzlə, yəni şər qüvvələrin yerləşdiyi Erlikin qaranlıq yeraltı dünyası ilə bağlıdır.
Beləliklə, Y.V.Çəmənzəminli hər nə qədər adət-ənənələrimizi, inamlarımızı, mərasimlərimizi kimlərəsə bağlamaq, türklüyümüzü inkar etməyə çalışsa da, onların hər birinin altından türklük vulkan kimi püskürərək üzə çıxır.
Adətən, zəif adam haqqında deyirlər: «elə bil çilləyə düşüb», «elə bil çillədən çıxıb», «elə bil çillə çıxardıb».
Türkmənlər çillə kəsmək ayininə «kırk çillədən çıkarmak», uşağın qırx saçına isə «çillə saç», ya da «qalpak» deyirlər. Eyni inamın izlərinə qaqauz, kırımtatar, eləcə də başqa türk illərində rast gəlirik. Türkmənlər körpəni nəzərdən, gözdəymədən, pis niyyətli adamlardan qorumaq məqsədilə onun qoluna üzərində ağ xal olan qara və göy rəngli «qozmoncuk», ya «kəramətli ağac» hesab olunan «daqdan» (dağdağan – G.Y.) ağacının budağından hazırlanmış muncuq taxırlar.
Artıq qeyd etdiyimiz kimi, ilin ən uzun və qaranlıq gecəsi, Böyük Çillənin girdiyi gecə olan 21 dekabrdan 22 dekabra keçən gecəyə Azərbaycanda Çillə gecəsi də deyirlər. Bu gecədə insanlar yatmır, bir yerə yığışıb söhbətləşir, alqış («alqış» sözü türk xalqlarında həm də «dua», «xeyir-dua» anlamını verir – G.Y.) edirlər ki, qış qarlı olsun. Qarlı qış həm də bol taxıl, tərəvəz, mer-meyvə deməkdir. O vaxtlar nə radio vardı, nə televizor, nə də ki, indiki bilgisayar oyunları. Elə bu səbəbdən də gənclər müxtəlif əyləncələr təşkil edir, qızlar ayrıca bir otaqda mahnı oxuyur, rəqs edir, tapmaca, yanıltmac, deyişmə-bayatılar deyir, arabir də əllərini uzadıb qovurğa, qovut, yer-yemiş atırdılar ağızlarına. Çillə girən günə saxladıqları qarpızı dilimləyib hər kəsə verirdilər. Bu yerdə Əzizə xanımın bir xatirəsi maraq doğurur: «Yadıma düşür ki, atam, xüsusi toxunma zənbilvari asqılarda Novruzqabağı ilaxır çərşənbə, bayram axşamı bişən toyuqplovun yanında yeyilməkçün mütləq süneyvaz, bilərcin yemişləri saxlar və süfrədə təntənəylə kəsərdi. Hərəyə bir dilim verərdi»:

Qovub qışı, ayazı,
Kəsdik çillə qarpızı.
Allah yetirsin ruzı
El qalmasın tamarzı.

Oğlan evi nişanlı qızlara «çilləlik» adlanan hədiyyə hazırlayır, xonçalara qıza, ata-anasına, bacı-qardaşlarına, yaxın qohum-əqrəbalarına alınmış hədiyyələr, qarpız, yer-yemiş, şirniyyat qoyurlar.
Beləcə, Böyük Çillə girir. Qarı çox olsa da, şaxtası, çovğunu o qədər də insanlara əziyyət vermir. Bir də ki, camaat qış tədarükünü görüb, hələ ki, taxçalar, boxçalar, çuvallar, sandıqlar, ambarlar, samanlıqlar doludur. Yeməyə ərzaqları, yandırmağa odunları var.
Böyük Çillənin girişi ilə xalqların bir çoxu YENİ İL bayramına hazırlaşır...
Qeyd etmək lazımdır ki, doğrudan da Günün doğuşu ilə bağlı olan bayramlardakı adətlər, ayinlər bir-birinə çox bənzəyir. Məsələn, əsasən İran ərazisində keçirilən «Şəbi Yelda» gecəsi qarpıza önəm verilir, insanlar bütün gecəni yatmırlar, evlərdən şən səs-küy, mahnı sədaları gəlir. Eyni adət Böyük Çillənin girişi münasibətilə Azərbaycan ailələrində də görmək olar. İnsanlar bir yerə toplaşıb çilləni qarşılayır, çillə qarpızı kəsib yeyir, çalır, oxuyur, sabahacan yatmır, «dan atırlar». Bəlkə də insanlar Günəş kimi yumru qarpızın ətrafa işıq saçan saçaqlarını xatırladan dilimlərini yeyərkən qarşıdakı soyuq, qarlı qışda Günəşin bu bir parçasının ona yardımçı olacağını düşünürdülər. Bu da bu və ya digər ad altında keçirilən mərasimin mahiyyətinin, məqsədinin eyni olduğundan irəli gəlir. Günümüzdə əksər türk xalqlarının həyatında hələ də yaşayan «Nardoğan», yəni «Gündoğan» bayramı da eyni məqsədlə keçirilir, hər kəs həmin gecə Günəşlə həmrəy olduqlarını, onun tərəfini tutduqlarını bildirmək məqsədilə müxtəlif ayinlər keçirir, yatmır, əyləncələr təşkil edirlər. Ertəsi gün isə hər kəs Günəşin qələbəsini bayram edir.
Biz demirik ki, bu xalqların hansısa bu bayramın keçirilməsini o birindən götürüb. Çünki insanlar Günəşdə baş verən dəyişiklikləri görür, uzun qaranlıq gecələrin onların təsərrüfat həyatlarına mənfi təsir göstərdiyini dərk edir, bundan keçirdikləri narahatlıq hissi 21 dekabrdan 22 dekabra keçən gecə daha da artır. Ertəsi gün isə Azərbaycanda hər kəs Gündoğan bayramını qeyd edib, bir-birini görərkən «Üzünə Gün doğsun!», «Günün ağ olsun!», «Ağ Günə çıxasan!»… deyə alqış söyləyiblər. Beləcə, insanlar bu bayram sevincini tam 10-12 gün yaşayıblar, yəni yanvarın əvvəlinə kimi...
Bizcə, 31 dekabrı da içinə alan Gündoğan bayramımızı bərpa etməyin vaxtıdır!..
Submit to DiggSubmit to FacebookSubmit to Google BookmarksSubmit to StumbleuponSubmit to TechnoratiSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn

Şərh yaz


Təhlükəsizlik kodu
Yenilə