Акбер ГОШАЛЫ, 
Руководитель Консультативного Совета
Всемирного Объединения Молодых Тюркских Писателей (ВОМТП) 


История связи, выдающегося татарского литератора, ученого просветителя, основателя современной татарской литературы, поэта, публициста, критика, оставившего богатое литературное наследие Габдуллы Тукайа (1886-1913), с Азербайджаном совпадает с началом XX века.
В майе-июне 1911-года, когда Габдулла Тукай был в Астрахане, на общегородском празднике "Белый цветок" он познакомился с выдающимся государственным и политическим деятелем Азербайджана – писателем, врачом Нариманом Наримановом. Это знакомство вызвало глубокие впечатления, чувство уважения к великому Азербайджанскому ученому. Габдулла Тукай был очарован выступлением Н.Нариманова…, позже он по просьбе нового друга прочел свое стихотворение, которое ему очень понравилось.
После этой незабываемой первой встречи, между двумя братскими учеными зародилась крепкая дружба.
Нариманов и Тукай ознакомившись с творчеством друг друга, разделяли радости творческих успехов. Однако безвременная смерть молодого Тукая, в возрасте 27 лет, не дала возможности продлиться этой дружбе.
Услышав о смерти Тукая, Нариманов с чувством глубокой скорби захотел провести прощальный вечер, да бы почтить память неповторимого татарского писателя. Однако, вечер в дань памяти друга, не удалась. Царская власть и здесь проявила свою негативную политику, препятствуя проведению этого мероприятия.
В наше время огонь любви татарского народа к Н.Нариманову не погас. Пример этому – улица, названная в честь Н.Нариманова в Привольском районе города Казань.
Литературовед Манзар Гасанова отмечает: "именно на этой улице, в доме №62 находилась типография "Миллят", где некоторое время Габдулла Тукай занимался корректурой и именно здесь были напечатаны несколько его книг”.
Хотя в советское время, в Азербайджане творчество Г.Тукая не было широко освящено, но, Азербайджанские читатели знали почерк татарского поэта. Краткие лирические отрывки и некоторые стихи из его творчества, были включены в школьные учебники. И так Азербайджанские школьники хоть и не могли обширно ознакомиться с его творчеством, тем не менее, у них была возможность его знать. Изучение творчество Тукая тоже не оставалось без должного внимания и даже в Советское время, когда к литературе тюркских народов было безразличное отношение, было написаны множество статей про литературное наследие тюркских народов.
В 60-70 годы XX века Азербайджанские ученые-литературоведы посвятили его творчеству многочисленные статьи. Азиз Шариф "Габдулла Тукай и Азербайджанская литература", Азиз Мирахмедов "Габдулла Тукай и Молла Насреддин", Аббас Абдулла "27 летний старец", Вилаят Кулиев "Тукай и Азербайджанская литературно-обшественная мысль в начале XX столетия"… В этих статьях были освящены связи к татарской литературы с нашей Азербайджанской культурной средой, его связь с Азербайджанским литературным наследием, а так же, связь с журналом "Молла Насреддин".
Халил Рза Улутюрк, в своих статьях посвященных Тукаю "Жизнь подобная факелу", "Великий гражданин, храбрый поэт", а так же в книге "Братский венок", оценивает его творчество с патриотической стороны, анализирует его творчество в контексте с народной литературой.
Х.Р.Улутюрк верно отмечает, что ещё с детства, отличавшийся своей великолепным мышлением, умом, глубокой проницательностью, Г.Тукай все что видел и слышал от сверстников, впитывал в свою память, а так же внимательно изучал сказки, народные песни, мудрые слова – весь богатый татарский фольклор.
Турецкие исследователи Гюльхан Атнур, Онер, Мустафа Сейидоглу Билге, Ергюн Метин, Алп Текин, Али Берат и другие, анализируя творчество великого татарского поэта, в своих статьях и монографиях отмечали правдивость тезисов Х.Р.Улутюрка, что поэзия Тукая возвышается на крепких столбах народной литературы.
После приобретения национальной независимости, в Азербайджане возродился процесс возвращение к своим корням, изучение литературы тюркских народовв широком аспекте. Мы получили возможность поближе знакомиться с литературой тюркского мира.
Проведение ряда конференций, симпозиумов, издания антологий сблизило между собой тюркокровные народы.
Среди выдающихся представителей татарской литературы, Г.Тукай был особо отмечен. Его произведениям была дана высокая оценка, его стихи были переведены на многие языки мира, в том числе и на Азербайджанский язык.
В связи с тем, что 2011 год был признан ЮНЕСКО (UNESCO) годом Г.Тукая, в дань памяти поэта, представители тюркокровных народов создали немало научных произведений.
Среди мероприятий проведенных ТЮРКСОЙ (TURKSOY) в год Г.Тукая, хотелось бы отметить посвящённую его памяти и проведенную на высоком уровне международную конференцию, со стороны Академии Наук Татарстана, при особом внимании его президента Ахмеда Мазгарова. А также, состоявшаяся в городе Казань международная научно-практическая конференция "Наследие Г.Тукая в контексте национальной культуры" просвещённая 125 летнему юбилею поэта, в которой приняли участие ученые, литературоведы из Азербайджана. Их выступления вызвало большой интерес.
Наряду с известными учеными, деятелями в области образования и культуры Российской Федерации, а так же других стран, участвовавших на этой конференции, были и представители Азербайджана, ведущие научные работники НАНА (Национальной Академии Наук Азербайджана ): доктор филологических наук Алмаз Улви (Бинятова), доктора философических наук по филологии Хураман Гумбатова и Манзар Гасанова. Их выступления по творчеству Тукая были не только отмечены в научных изданиях, но и опубликованы в Казанской печати.
Статьи М.Гасановой о Г.Тукае "Факел, зажигающий человеческие души" и А.Ульви "Творчество Г.Тукая и узбекское литературоведение" были высоко отмечены татарскими литературоведами.
В 2011 году творчество Тукая стало популярным в Азербайджане. В течение года проводились разные интересные мероприятия. Одним из этих важных мероприятий стало научное собрание в Литературном Институте имени Низами.
В то же время, изучение творческого наследия Г.Тукая, начиная с 2011-го года интенсивно развивается. Нельзя не отметить книгу доктора философских наук филолога Манзар Гасановой "Г.Тукай в Азербайджанском литературоведении".
В начале XX столетия известные деятели литературы – Джейхун Гаджибейли, Н.Нариманов, Мирза Джалил дали высокую оценку творчеству Тукая.
В 50-60-х годах прошлого столетия Азиз Мирахмедов, Азиз Шариф, Панах Халилов, Вилаят Кулиев и другие литературоведы опубликовали ряд статей о Тукае, считавшимся пульсом татарской поезии.
А так же в годы национальной независимости, познавательные лекции и статьи, написанные Х.Р.Улутюрком, Амиром Теймуроглы, Манзар Ибрагимовой, Арифом Амрахоглы, Алмаз Ульви, Низами Тагисоем, Рамизом Аскером, Хураман Гумматовой - показатели большого уважения, почтения и любви к великому татарскому поэту.
В проекте "Год Г.Тукая" НАНА решением научного совета Института Фольклора вышла в свет десятая книга Рамиза Аскера, из серии "ТЮРКСОЙ Йайынлары", где была дана высокая оценка книге Тукая "Миллятим". В Предисловие книги - "Великий татарский поэт Г.Тукай”, считается одним из лучших познавательных работ о Тукае в Азербайджане. Книга включает в себе статью, написанную самим Тукаем "То что помню" и 75 его стихотворений, опубликованных на Азербайджанском и татарском языках. Р.Аскер показывает, что некоторые стихи Тукая были написаны под влиянием творчества М.А. Сабира. Есть 28 рисунков и в одном из них великий поэт (в 1907-ом году) держит в руках журнал "Молла Насреддин" (Азербайджан).
Доктор философских наук филолог Фарида Хиджран, раскрывает его литературное наследие в контексте общетюркской литературно-теоретической мысли.
По соображениям и исследованиям литературоведов из Татарстана, Турции, Узбекистана, Казахстана и Азербайджана, пришли к выводу о развитии творчества Тукая на основах фольклора. По словам Г.Тукая, национальная литература должна пройти народную литературу. Поэтому он, не только писал стихи, отражающие элементы фольклора, но также использовал в своих произведениях размышления о связи с народной литературой, и опубликовал эти материалы в книгах: "Народная литература", "Халык Муннары".
Фарида Хиджран пришла к выводу, что идея использовать народные легенды и притчи, зародилась под воздействием таких корифеев, как Низами Гянджеви и Физули. Это дает нам право говорить о том, что его любовь к нашей литературе началась после знакомства с творчеством наших классиков.
Наряду с тем, что Г.Тукай был поэтом и публицистом, в Азербайджане он так же известен как переводчик произведений таких мастеров слова, как М.А.Сабир, Кольцов, Лермонтов, Плещеев, Полонский, Никитин.
Однако у нас в стране пока нет исследовательских трудов, посвящённых переводческой деятельности Г.Тукая. Эту мысль можно отнести так же к его публицистике и критике. Надеемся, что Азербайджанские литературоведы в будущем исследуют все параметры деятельности великого татарского ученого.
В конце выступления, хочу поделиться с вами радостной новостью. Мы - Азербайджанские писатели и поэты пришли не с пустыми рукамина 130-ий летний юбилей великого татарского поэта. Мы посвятили свою, только что вышедшую "Антология Новой Татарской Поэзии" к 130-и летнему юбилею Г.Тукая. Тут собраны стихи 23-х молодых татарских поэтов, которые были переведены и редактированы с русского и татарского языков Азербайджан¬скими поэтами.
Мы верим, что данная антология передает: Не смотря на то, что физическая жизнь Тукая длилась всего лишь 27 лет, его духовная жизнь, его литературное наследие вечно, и процветает с каждым новым молодым литературным поколением!..
Желаю великой татарской поэзии и литературе дальнейшего расцветания и развития! Примите наши приветствия из Баку, который географически расположен в центре мира, городу Казань, находящемуся в центре Евразии...
Статья подготовлена вместе с доц. др. Тараной Туран Рагимли 

*** 

 

 

Əkbər QOŞALI, DGTYB Məsləhət Şurasının başqanı

 

QABDULLA TUKAY VƏ AZƏRBAYCAN*

 

Görkəmli tatar ədibi, millətinin adını örnək yaradıcılıq çalışmaları ilə dünyaya tanıdan maairfçi ziyalı, çağdaş tatar ədəbi dilinin qurucularından, cilalayıcılarından biri, şair, publisist, tənqıdçi və tərcüməçi, Türk Dünyası üçün zəngin ədəbi irs qoyub gedən Qabdulla Tukayın (1886-1913) Azərbaycanla əlaqələrinin tarixi XX yüzilliyin əvvəllərinə təsadüf edir. 1911-ci ilin may-iyun aylarında Həştərxanda olduğu zaman ümumşəhər “Ağ çiçək” bayramında fəal iştirak edən Qabdulla Tukay Azərbaycanın o zamanlar qabaqcıl ziyalılarından olan görkəmli dövlət və siyasi xadim, yazıçı, həkim Nəriman Nərimanovla tanış olub. Bu tanışlıq onda dərin təəssüratlar yaradıb, Azərbaycanlı ziyalıya böyük rəğbət hissi doğurub. Həmin tədbirdə Qabdulla Tukay Nəriman Nərimanovun bayram münasibətilə söylədiyi nitqə valeh olub, daha sonra Nərimanovun  təklifi ilə öz yeni şeirini oxuyub. Nərimanov da eyni maraqla Q.Tukay şeirini dinləyib, bəyənib.

Həmin unudulmaz ilk görüşdən sonra iki qardaş xalqın bu irəligörüşlü ziyalıları arasında möhkəm dostluq əlaqəsi yaranıb. N.Nərimanov və Q.Tukay bir-birinin yaradıcılıqlarına bələd olub, sənət uğurlarının sevincini bölüşüblər. Lakin gənc Tukayın 27 yaşında vaxtsız vəfatı bu dostluğun iki ildən artıq davam etməsinə imkan verməyib...

Tukayın ölüm xəbərini eşidib dərin kədər hissi yaşayan Nərimanov tatar yazıçısının adının anılması məqsədilə tədbir keçirmək istəyib... lakin dostunun şərəfinə xatirə gecəsi təşkil etmək cəhdi baş tutmayıb – çünki çar hökumət orqanları öz məkrli münasibətini bu məqamda da nümayiş etdirməkdən çəkinməyib, Qabdulla Tukay gecəsinin keçirilməsinə icazə verməyib...

Çağdaş dövrdə tatarların N.Nərimanova sevgi və rəğbəti bu dostluq məşəlinin odu, alovu kimi hələ də şölələnir. Kazan şəhərinin Privoljsk rayonunda Nərimanovun adını daşıyan küçə bunun bariz örnəyidir. Ədəbiyyatşünas Mənzər Həsənova qeyd edir ki, “həmin küçədəki 62 saylı evdə yerləşən “Millət” adlı mətbəədə bir zamanlar Qabdulla Tukay korrektura ilə məşğul olurmuş və onun bir neçə kitabı məhz bu mətbəədə gün üzü görmüşdür. Tukayın yaxın dostlarından biri bu küçədə yaşayırmış və çox güman ki, Tukay tez-tez onun evinə gəlirmiş.”

Sovet dövründə Azərbaycanda Qabdulla Tukay yaradıcılığı geniş ədəbi müzakirələrin, monoqrafik tədqiqatların mövzusu olmasa da, Azərbaycanlı oxucu tatar şairinin imzasını tanıyırdı; onun qısa özkeçmişi, yaradıcılığından kiçik lirik parçalar və müəyyən şeirləri orta məktəb dərsliklərinə daxil edilirdi. (– Beləliklə, Azərbaycan məktəblisi bu yaradıcılıq irsindən geniş şəkildə bəhrələnə bilməsə də, onu tanımaq imkanı olub.) Eləcə də, Nərimanova həsr olunan tədqiqat əsərlərində onun Tukayla dostluq əlaqələrindən bəhs edən məqamlara toxunulub.

XX yüzilliyin 60-70-ci illərində böyük ədəbiyyatşünas alimlərimiz və söz ustalarımız şairin yaradıcılığına çoxsaylı məqalələr həsr edib. Əziz Şərif “Qabdulla Tukay və Azərbaycan ədəbiyyatı”, Əziz Mirəhmədov “Qabdulla Tukay və “Molla Nəsrəddin”, Abbas Abdulla “İyirmi yeddi yaşlı ağsaqqal”, Vilayət Quliyev “Tukay və Azərbaycan ədəbi-ictimai fikri XX yüzilin əvvəllərində” adlı tədqiqat əsərlərində XX yüzilin klassik tatar şairinin ədəbiyyatımızla, bilavasitə Azərbaycan mədəni mühiti ilə fəal əlaqələrindən söz açır, onun milli realist ədəbi məktəbimizlə bağlılığını, “Molla Nəsrəddin” jurnalı ilə yaradıcılıq münasibətlərini əsaslandıran önəmli məqamları göz önünə gətirirdi...

Xəlil Rza Ulutürk Qabdulla Tukaya həsr etdiyi “Məşələ dönmüş həyat”, “Böyük vətəndaş, cəsur şair” adlı məqalələrində, eləcə də “Qardaşlıq çələngi” kitabında şairin yaradıcılığını vətənpərvərlik mövqeyindən dəyərləndirir, onun yaradıcılığını xalq ədəbiyyatı kontekstində təhlil edir. Xəlil Rza Ulutürk düzgün müşahidə edir ki, “hələ uşaqlıqdan öz yaddaşı, məntiqi, ağlı-fərasəti, dərin müşahidə qabiliyyəti ilə seçilən Qabdulla Tukay özünün gördüyü, yaşlıların danışdığı hər şeyi yaddaşına həkk edir, nağılları, atalar sözlərini, rəvayətləri, xalq nəğmələrini, mahnıları, bir sözlə, zəngin tatar folklorunu diqqətlə öyrənirdi.”

Türkiyəli tədqiqatçılar Gülhan Atnur, Öner, Mustafa Seyidoğlu Bilge, Ergun Metin, Alptekin Ali Berat və başqaları da böyük tatar şairinin yaradıcılığını təhlil edən məqalə və monoqrafiyalarında onun poeziyasının xalq ədəbiyyatının möhkəm dayaq sütunları üzərində yüksəldiyini görə bilir, Xəlil Rza Ulutürkün tezisini təsdiqləyirdilər.

 

***

Azərbaycan milli müstəqillik əldə etdikdən sonra milli soy-kökə qayıdış türk xalqları ədəbiyyatının geniş aspektdə öyrənilməsinə, bütün parametrləri ilə araşdırılmasına yol açdı. Beləcə, Türk Dünyasının bəzən çox az tanıdığımız söz ustalarını daha yaxından tanımaq fürsəti tapdıq. Türk xalqları ədəbiyyat(lar)ının bütün istiqamətlərinin monoqrafik tədqiqat obyektinə çevrilməsi, ayrı-ayrı türk yazıçılarının yaradıcılıqlarına həsr olunmuş uluslararası konfrans, simpozium və elmi seminarların keçirilməsi, antologiyaların nəşri türk xalqlarını bir-birinə yaxınlaşdırdı; belə məqsədyönlü tədbirlər ədəbi əlaqələrin, fikir mübadilələrinin genişlənməsinə öz töhfəsini verdi. Həmin tədbirlər sırasında tatar ədəbiyyatıının öyrənilməsi, tədqiqi və təbliği məsələsi də önə çəkildi. Tatar ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndələri sırasında, Qabdulla Tukayın adı anıldı, onun əsərlərinə dolğun elmi münasibət bildirildi, neçə neçə şeiri dilimizə çevrildi (uyğunlaşdırıldı).

2011-ci il YUNESKO tərəfindən şairin xatirəsinə “Qabdulla Tukay ili” elan edildiyi üçün müxtəlif türk xalqları Tukay yaradıcılığına dair elmi əsərlər ərsəyə gətirdi, şairin yaradıcılıq örnəkləri müxtəlif dünya dillərinə çevrildi. TÜRKSOY-un “Qabdulla Tukay ili” layihəsində gerçəkləşdirdiyi tədbirlər sırasında şairin xatirəsinə həsr olunan, Tatarıstan Elmlər Akademiyasının prezidenti Əhməd Mazqarovun xüsusi diqqəti sayəsində yüksək səviyyədə təşkil edilən uluslararası konfransı qeyd etmək yerinə düşür. Kazan şəhərində keçirilən, Q.Tukayın doğumunun 125 illik yubileyinə həsr olunan “Qabdulla Tukayın irsi milli mədəniyyətlər kontekstində” adlı uluslararası elmi-praktik konfransda Azərbaycanlı ədəbiyyatşünas alimlər və ədəbiyyat xadimləri də iştirak edib, maraq doğuran məruzləri ilə diqqət mərkəzində olublar.

Rusiya Federasiyasının, habelə bir çox digər ölkələrin ünlü alim, təhsil və mədəniyyət xadimlərinin iştirak etdiyi bu konfransda Azərbaycan elmini təmisl edənlər sırasında AMEA-nın Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun aparıcı elmi işçiləri – filologiya üzrə elmlər doktoru Almaz Ülvi (Binnətova), filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Xuraman Hümmətova, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Mənzər Həsənovanın məruzələri Tukay yaradıcılığına həssas tədqiqatçı münasibətilə şeçilib, bu səbəbdən elmi nəşrlərdən başqa Kazan dövrü mətbuatında da dərc olunub. Özəlliklə, M.Həsənovanın A.Tukay haqqında “İnsan qəlblərini alovlandıran məşəl”, A.Ülvinin “Qabdulla Tukay yaradıcılığı və özbək ədəbiyyatşünaslığı” adlı məqalələri tatar ədəbiyyatşünasları tərəfindən yüksək dəyərləndirilib.

2011-ci ildə Azərbaycanda Q.Tukay yaradıcılığı gündəmdə olub, il boyu bir-birindən maraqlı ( - elmi ictimaiyyəti tatar şairinin poeziyasının işığına toplayan) tədbirlər keçirilib. Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda Q.Tukayın yubileyi münasibəti ilə təşkil edilən elmi toplantı da belə önəmli tədbirlərdən sırasındadır. Eyni zamanda, Qabdulla Tukay yaradıcılıq irsinin tədqiqi sahəsində görülən işlər 2011-ci ildən başlayaraq intensivləşib.

Bu sahədə filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Mənzər Həsənovanın tərtib etdiyi Tukay yara­dıcılığına həsr olunan məqalələrdən ibarət “Qabdulla Tukay Azərbaycan ədəbiy­yatşü­nas­lı­ğında” adlı kitab diqqətəlayiqdir. Həmin toplu ədəbi-elmi ictimaiyyətə bir daha sübut etdi ki, Azərbaycanda Q.Tukay yaradıcılığının tədqiqi heç vaxt diqqətdən qıraqda qalmayıb, türk xalq­ları ədəbiyyatının nümayəndələrinə biganə münasibətin hökm sürdüyü sovet dövründə belə bu ədəbi irsi işıqlandıran məqalələr yazılıb. XX yüzilliyin əvvəllərində tanınmış ədəbiyyat xa­dimlərinin – Ceyhun Hacıbəyli (C.Dağıstani), Nəriman Nərimanov, Mirzə Cəlil (C.Məm­mədquluzadə) kimi ədib və jurnalistlərin Tukay haqqında söz deməsi ( - onun yaradıcılığını yüksək dəyərləndirən fikir və qənaətləri) bunu bir daha təsdiqləyir. Ötən yüzilliyin 50-70-ci illərində Əziz Mirəhmədov, Əziz Şərif, Pənah Xəlilov, Vilayət Quliyev və başqa ədəbiy­yatşünasların tatar şeirinin nəbzi sayılan Tukay poeziyasına dair məqalələrinin çap edilməsi, eləcə də milli müstəqillik illərində Xəlil Rza Ulutürk, Əmir Teymuroğlu (Qasımlı), Mənzər İbrahimova, Arif Əmrahoğlu (Məmmədov), Almaz Ülvi (Binnətova), Nizami Tağısoy, Ramiz Əskər, Xuraman Hümmətova, Mənzər Həsənova kimi tədqiqatçıların məruzə və məqalələri Azərbaycanda bu yaradıcılıq irsinin böyük sayğı ilə anıldığının və sevildiyinin göstəricisidir.

Mənzər Həsənovanın

Mənim həzin, qəmli sazım,

Necə az gəldi avazın?” təsiredici, lirik başlığı ilə açılan məqalələr toplusu Tukay bədii irsinin müxtəlif istiqamətlərini, o cümlədən şairin əsərlərindən dilimizə edilən uyğun­laşdırmaları da əhatə edir. Xuraman Hümmətovanın həmin ildə çap etdirdiyi şairin “Saman­bazarı, yaxud yeni kəsikbaş” poemasının Azərbaycan dilinə uyğunlaşdırlması da kitabda yer alıb.

“Qabdulla Tukay ili” layihəsində AMEA-nın Folklor İnstitutunun Elmi Şurasının qərarı ilə “TÜRKSOY Yayınları” seriyasından 10-cu kitab olan, Ramiz Əskərin uyğunlaşdırdığı və basqıya hazırladığı, Tukayın “Millətim” kitabı da ölkəmizdə şairin irsinə verilən qiymətin göstəricisi kimi ərsəyə gəlib. Burada R.Əskərin “Böyük tatar şairi Qabdulla Tukay” adlı ön sözü Tukay haqqında azərbaycanda yazılmış dəyərli tədqiqatlardan hesab olunur. 268 səhifəlik kitabda Tukayın öz qələmindən çıxan “Yadımda qalanlar” adlı kiçik bir yazısı və 75 şeiri Azrəbaycan və tatar türkcələrində verilib.

Ramiz Əskər şair haqqında tədqiqatında Tukayın şeirlərinin çoxunun Mirzə Ələkbər Sabirin təsiri altında yazıldığını göstərir: “Onun bizlərə yadigar qalan 28 rəsminin birində böyük şair 1907-ci ildə əlində “Molla Nəsrəddin” jurnalı tutmuş vəziyyətdə çəkilib. ...Şeirlərini anlamaq rahatdır – Gündoğar poetik sistemidir, qafiyələrdir, əruzdur... amma bəzi şeirlərini hətta tatarlar özləri də anlamaqda çətinlik çəkir...”

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Fəridə Hicran Qabdulla Tukay ədəbi irsini ümumtürk ədəbi-nəzəri fikrinin kontekstində incələyir. Tatarıstan, Türkiyə, Özbəkistan, Qazaxıstan və Azər­baycan ədəbiyyatşünaslarının mülahizə və qənaətlərinə əsaslanaraq, bu yaradıcılıq irsinin folklor zəminində inkişaf etdiyini aşkarlayır. Tədqiqatçı göstərir ki, Tukaya görə milli bir ədəbiyyata varmağın yolu xalq ədəbiyyatından keçməkdədir. Bu üzdən o, sadəcə folklor ünsürlərini əks etdirən şeirlər yazmayıb, həm də xalq ədəbiyyatıyla bağlı düşüncələrini və topladığı materialları “Xalq Ədəbiyyatı” və “Halık Munnarı” adlı kitabçalarda yayımlayıb. F.Hicran belə bir qənaətə gəlir ki, xalq əfsanə və rəvayətlərindən istifadə etmək meyli Tukayda məhz Nizami və Füzuli kimi korifeylərin təsiri ilə yaranıb. Bu fikir Tukayın ədəbiyyatımızla əlaqələrinin klassik­lərimizin yaradıcılığı ilə tanışlıqdan başlandığını deməyə əsas verir.

Qabdulla Tukayı Azərbaycanda böyük şair və publisist olmaqla yanaşı, Mirzə Ələkbər Sabir, Koltsov, Lermontov, Maykov, Pleşşeyev, Polonski, Nikitin kimi böyük söz ustalarının əsər­lərinin tərcüməçisi kimi də tanıyırlar. Lakin ölkəmizdə şairin tərcüməçilik fəaliyyətinə həsr olunmuş ayrıca bir tədqiqat əsəri yoxdur. Bu fikri onun fəaliyyətinin publisistik və tənqidçilik istiqamətlərinə də şamil etmək olar. Əminik ki, Azərbaycan ədəbiyyatşünasları, söz sahibləri gələcəkdə Tukayşünaslıqdakı bu boşluğu da aradan qaldıracaq, böyük tatar ziyalısının fəaliy­yətini bütün parametrlər üzrə araşdıracaqlar. Çünki özündən sonra ədəbi məktəb yaradan, nəinki tatar ədəbiyyatında, ümumtürk ədəbi aləmində özünəməxsus yeri olan Qabdulla Tukay buna layiqdir. Onun təkcə tatar xalqının yox, böyük Türk Dünyasının sevimli şairi olması bizə bu haqqı verir...

 

***

Nəhayət, sözümün sonunda, sizinlə bir xoş xəbəri bölüşmək istərdim. Biz Azərbaycan yeni nəsil yazarları, öz cavan ömründə, cavan ömrə sığmayacaq ad-san qazanmış Tukayın 130 illik yubileyinə də əliboş gəlməmişik. “YENİ TATAR ŞEİRİ ANTOLOGİYASI” adlı yenicə gün üzü görmüş nəfis kitabımız, məhz Tukayın 130 illik yubileyinə ad edilib. Antologiyada 23 tatar gənc şairinin şeirləri toplanıb. Bu antologiyadakı şeirləri Azərbaycanın yeni nəsil yazarları rusca və tatarcadan çevirib, redaktə edib, araya-ərsəyə gətiriblər. Bu antologiyanın belə bir mesaj verdiyinə inanırıq: TUKAYIN FİZİKİ ÖMRÜ 27 İL SÜRSƏ DƏ, ONUN MƏNƏVİ ÖMRÜ, İRSİ YAŞAYIR, HƏR YENİ TATAR ƏDƏBİ NƏSİLLƏRİ İLƏ YENİDƏN ÇİÇƏKLƏYİR..!”

Çiçəklənən tatar şeiri, tatar ədəbiyyatına yeni-yeni üfüqlər diləyirəm!  

Dünyanın coğrafi mərkəzi mövqeyində yerləşən Bakıdan Avrasiyanın mərkəzi sayılacaq mövqedə yerləşən Kazana gətirdiyim salamları, sayğıları qəbul edin!

 * Məqalə DGTYB Məsləhət Şurasının üzvü dos.dr. Təranə TURAN (Rəhimli) ilə birgə hazırlanıb.

(MƏRUZƏ ABDULLA TUKAYIN KAZANDA (KORSTON OTELİ-25.04.2016) KEÇİRİLƏN 130 İLLİK YUBİLEY TƏDBİRİNDƏ OXUNUB)

 
Submit to DiggSubmit to FacebookSubmit to Google BookmarksSubmit to StumbleuponSubmit to TechnoratiSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn

Şərh yaz


Təhlükəsizlik kodu
Yenilə