“Sabotajla məşğul olmaq “Ermənistan” adlanan “dövlət”in xarakteridir. Əslində “sabotaj”la, “Ermənistan”la gül kimi “xarakter” sözünü yanaşı işlətmək özü də düzgün deyil bəlkə. Amma necə deyərlər, sözün gəlişi belə deyirik”. Bunu SİA-ya açıqlamasında Azərbaycan Atatürk Mərkəzinin şöbə müdiri, Milli QHT Forumu İH üzvü Əkbər Qoşalı deyib.

Onun sözlərinə görə, Ermənistan əslində, xaraktersiz bir rejimə, xaraktersiz hakimiyyətə malikdir: “Bir balaca qorxan kimi əl-ayağa düşür; özü işğalçılıq edir bizi günahlandırır; özü soyqırım aktları törədir – özü də bir neçə dəfə, ancaq özünü də soyqırıma uğramış kimi təqdim edir və s. Azərbaycan Respublikasının öz suveren ərazisi olan Qarabağ torpaqlarında hər hansı müdafiə yaxud başqa tədbirlər görməsi anında, dövlət səviyyəsində bütün dünyaya haray-həşir salan işğalçı ölkə, “mən o torpaqlarda hansı haqq-hüquqla durmuşam?!” sualına cavab aramaqdan, yanlışını düzəltməkdən çox uzaqdı. Çox uzaq olduğu üçün də sabotaja əl atır, diqqəti öz cinayətlərindən yayındırmaq yolu tutur.

Nə kimi tədbirlər görülməlidir? – Buna cavab kimi son günlər ordumuzun irimiqyaslı hərbi təlimlərini göstərmək olar. Ümumən ordumuzun güclənməsi, ayrı-ayrı dövlətlərlə hərbi işbirliyinin gücləndirilməsi, müdafiə sənayesinin inkişafı, haqq səsimizin dünyaya daha olumlu şəkildə çatdırılması, düşmənin zəif yerlərinin aşkara çıxarılması, güclü sayılan mövqelərinə qarşı uyğun tədbirlərin görülməsi ən doğru yanaşmalardır. Haqq bizim tərəfimizdədir, biz qalib gələcəyik”.

 
Ceyhun Rasimoğlu


Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi (DGTYB) Məsləhət Şurasının başqanı Əkbər Qoşalı və DGTYB Məclisinin bir qrup üzvü bugünlərdə Quzey Kıprıs Türk Cümhuriyyətinin Bakıdakı yeni təmsilçisi xanım Ufuk Turqanərlə görüşərək, adadakı türk ədəbi qurumları ilə əlaqələrin gücləndirilməsi yönündə və qarşılıqlı maraq doğuran digər ədəbi-mədəni mövzularda fikir mübadiləsi aparıblar. 

Xanım Turqanərlə tanışlıq və nəzakət görüşündə Azərbaycanda “Klassiklərdən çağdaşlara Kıprıs Türk Ədəbiyyatı” antologiyasının nəşri ideyası səsləndirilib və maraqla qarşılanıb.

Акбер ГОШАЛЫ, 
Руководитель Консультативного Совета
Всемирного Объединения Молодых Тюркских Писателей (ВОМТП) 


История связи, выдающегося татарского литератора, ученого просветителя, основателя современной татарской литературы, поэта, публициста, критика, оставившего богатое литературное наследие Габдуллы Тукайа (1886-1913), с Азербайджаном совпадает с началом XX века.
В майе-июне 1911-года, когда Габдулла Тукай был в Астрахане, на общегородском празднике "Белый цветок" он познакомился с выдающимся государственным и политическим деятелем Азербайджана – писателем, врачом Нариманом Наримановом. Это знакомство вызвало глубокие впечатления, чувство уважения к великому Азербайджанскому ученому. Габдулла Тукай был очарован выступлением Н.Нариманова…, позже он по просьбе нового друга прочел свое стихотворение, которое ему очень понравилось.
После этой незабываемой первой встречи, между двумя братскими учеными зародилась крепкая дружба.
Нариманов и Тукай ознакомившись с творчеством друг друга, разделяли радости творческих успехов. Однако безвременная смерть молодого Тукая, в возрасте 27 лет, не дала возможности продлиться этой дружбе.
Услышав о смерти Тукая, Нариманов с чувством глубокой скорби захотел провести прощальный вечер, да бы почтить память неповторимого татарского писателя. Однако, вечер в дань памяти друга, не удалась. Царская власть и здесь проявила свою негативную политику, препятствуя проведению этого мероприятия.
В наше время огонь любви татарского народа к Н.Нариманову не погас. Пример этому – улица, названная в честь Н.Нариманова в Привольском районе города Казань.
Литературовед Манзар Гасанова отмечает: "именно на этой улице, в доме №62 находилась типография "Миллят", где некоторое время Габдулла Тукай занимался корректурой и именно здесь были напечатаны несколько его книг”.
Хотя в советское время, в Азербайджане творчество Г.Тукая не было широко освящено, но, Азербайджанские читатели знали почерк татарского поэта. Краткие лирические отрывки и некоторые стихи из его творчества, были включены в школьные учебники. И так Азербайджанские школьники хоть и не могли обширно ознакомиться с его творчеством, тем не менее, у них была возможность его знать. Изучение творчество Тукая тоже не оставалось без должного внимания и даже в Советское время, когда к литературе тюркских народов было безразличное отношение, было написаны множество статей про литературное наследие тюркских народов.
В 60-70 годы XX века Азербайджанские ученые-литературоведы посвятили его творчеству многочисленные статьи. Азиз Шариф "Габдулла Тукай и Азербайджанская литература", Азиз Мирахмедов "Габдулла Тукай и Молла Насреддин", Аббас Абдулла "27 летний старец", Вилаят Кулиев "Тукай и Азербайджанская литературно-обшественная мысль в начале XX столетия"… В этих статьях были освящены связи к татарской литературы с нашей Азербайджанской культурной средой, его связь с Азербайджанским литературным наследием, а так же, связь с журналом "Молла Насреддин".
Халил Рза Улутюрк, в своих статьях посвященных Тукаю "Жизнь подобная факелу", "Великий гражданин, храбрый поэт", а так же в книге "Братский венок", оценивает его творчество с патриотической стороны, анализирует его творчество в контексте с народной литературой.
Х.Р.Улутюрк верно отмечает, что ещё с детства, отличавшийся своей великолепным мышлением, умом, глубокой проницательностью, Г.Тукай все что видел и слышал от сверстников, впитывал в свою память, а так же внимательно изучал сказки, народные песни, мудрые слова – весь богатый татарский фольклор.
Турецкие исследователи Гюльхан Атнур, Онер, Мустафа Сейидоглу Билге, Ергюн Метин, Алп Текин, Али Берат и другие, анализируя творчество великого татарского поэта, в своих статьях и монографиях отмечали правдивость тезисов Х.Р.Улутюрка, что поэзия Тукая возвышается на крепких столбах народной литературы.
После приобретения национальной независимости, в Азербайджане возродился процесс возвращение к своим корням, изучение литературы тюркских народовв широком аспекте. Мы получили возможность поближе знакомиться с литературой тюркского мира.
Проведение ряда конференций, симпозиумов, издания антологий сблизило между собой тюркокровные народы.
Среди выдающихся представителей татарской литературы, Г.Тукай был особо отмечен. Его произведениям была дана высокая оценка, его стихи были переведены на многие языки мира, в том числе и на Азербайджанский язык.
В связи с тем, что 2011 год был признан ЮНЕСКО (UNESCO) годом Г.Тукая, в дань памяти поэта, представители тюркокровных народов создали немало научных произведений.
Среди мероприятий проведенных ТЮРКСОЙ (TURKSOY) в год Г.Тукая, хотелось бы отметить посвящённую его памяти и проведенную на высоком уровне международную конференцию, со стороны Академии Наук Татарстана, при особом внимании его президента Ахмеда Мазгарова. А также, состоявшаяся в городе Казань международная научно-практическая конференция "Наследие Г.Тукая в контексте национальной культуры" просвещённая 125 летнему юбилею поэта, в которой приняли участие ученые, литературоведы из Азербайджана. Их выступления вызвало большой интерес.
Наряду с известными учеными, деятелями в области образования и культуры Российской Федерации, а так же других стран, участвовавших на этой конференции, были и представители Азербайджана, ведущие научные работники НАНА (Национальной Академии Наук Азербайджана ): доктор филологических наук Алмаз Улви (Бинятова), доктора философических наук по филологии Хураман Гумбатова и Манзар Гасанова. Их выступления по творчеству Тукая были не только отмечены в научных изданиях, но и опубликованы в Казанской печати.
Статьи М.Гасановой о Г.Тукае "Факел, зажигающий человеческие души" и А.Ульви "Творчество Г.Тукая и узбекское литературоведение" были высоко отмечены татарскими литературоведами.
В 2011 году творчество Тукая стало популярным в Азербайджане. В течение года проводились разные интересные мероприятия. Одним из этих важных мероприятий стало научное собрание в Литературном Институте имени Низами.
В то же время, изучение творческого наследия Г.Тукая, начиная с 2011-го года интенсивно развивается. Нельзя не отметить книгу доктора философских наук филолога Манзар Гасановой "Г.Тукай в Азербайджанском литературоведении".
В начале XX столетия известные деятели литературы – Джейхун Гаджибейли, Н.Нариманов, Мирза Джалил дали высокую оценку творчеству Тукая.
В 50-60-х годах прошлого столетия Азиз Мирахмедов, Азиз Шариф, Панах Халилов, Вилаят Кулиев и другие литературоведы опубликовали ряд статей о Тукае, считавшимся пульсом татарской поезии.
А так же в годы национальной независимости, познавательные лекции и статьи, написанные Х.Р.Улутюрком, Амиром Теймуроглы, Манзар Ибрагимовой, Арифом Амрахоглы, Алмаз Ульви, Низами Тагисоем, Рамизом Аскером, Хураман Гумматовой - показатели большого уважения, почтения и любви к великому татарскому поэту.
В проекте "Год Г.Тукая" НАНА решением научного совета Института Фольклора вышла в свет десятая книга Рамиза Аскера, из серии "ТЮРКСОЙ Йайынлары", где была дана высокая оценка книге Тукая "Миллятим". В Предисловие книги - "Великий татарский поэт Г.Тукай”, считается одним из лучших познавательных работ о Тукае в Азербайджане. Книга включает в себе статью, написанную самим Тукаем "То что помню" и 75 его стихотворений, опубликованных на Азербайджанском и татарском языках. Р.Аскер показывает, что некоторые стихи Тукая были написаны под влиянием творчества М.А. Сабира. Есть 28 рисунков и в одном из них великий поэт (в 1907-ом году) держит в руках журнал "Молла Насреддин" (Азербайджан).
Доктор философских наук филолог Фарида Хиджран, раскрывает его литературное наследие в контексте общетюркской литературно-теоретической мысли.
По соображениям и исследованиям литературоведов из Татарстана, Турции, Узбекистана, Казахстана и Азербайджана, пришли к выводу о развитии творчества Тукая на основах фольклора. По словам Г.Тукая, национальная литература должна пройти народную литературу. Поэтому он, не только писал стихи, отражающие элементы фольклора, но также использовал в своих произведениях размышления о связи с народной литературой, и опубликовал эти материалы в книгах: "Народная литература", "Халык Муннары".
Фарида Хиджран пришла к выводу, что идея использовать народные легенды и притчи, зародилась под воздействием таких корифеев, как Низами Гянджеви и Физули. Это дает нам право говорить о том, что его любовь к нашей литературе началась после знакомства с творчеством наших классиков.
Наряду с тем, что Г.Тукай был поэтом и публицистом, в Азербайджане он так же известен как переводчик произведений таких мастеров слова, как М.А.Сабир, Кольцов, Лермонтов, Плещеев, Полонский, Никитин.
Однако у нас в стране пока нет исследовательских трудов, посвящённых переводческой деятельности Г.Тукая. Эту мысль можно отнести так же к его публицистике и критике. Надеемся, что Азербайджанские литературоведы в будущем исследуют все параметры деятельности великого татарского ученого.
В конце выступления, хочу поделиться с вами радостной новостью. Мы - Азербайджанские писатели и поэты пришли не с пустыми рукамина 130-ий летний юбилей великого татарского поэта. Мы посвятили свою, только что вышедшую "Антология Новой Татарской Поэзии" к 130-и летнему юбилею Г.Тукая. Тут собраны стихи 23-х молодых татарских поэтов, которые были переведены и редактированы с русского и татарского языков Азербайджан¬скими поэтами.
Мы верим, что данная антология передает: Не смотря на то, что физическая жизнь Тукая длилась всего лишь 27 лет, его духовная жизнь, его литературное наследие вечно, и процветает с каждым новым молодым литературным поколением!..
Желаю великой татарской поэзии и литературе дальнейшего расцветания и развития! Примите наши приветствия из Баку, который географически расположен в центре мира, городу Казань, находящемуся в центре Евразии...
Статья подготовлена вместе с доц. др. Тараной Туран Рагимли 

*** 

 

 

Əkbər QOŞALI, DGTYB Məsləhət Şurasının başqanı

 

QABDULLA TUKAY VƏ AZƏRBAYCAN*

 

Görkəmli tatar ədibi, millətinin adını örnək yaradıcılıq çalışmaları ilə dünyaya tanıdan maairfçi ziyalı, çağdaş tatar ədəbi dilinin qurucularından, cilalayıcılarından biri, şair, publisist, tənqıdçi və tərcüməçi, Türk Dünyası üçün zəngin ədəbi irs qoyub gedən Qabdulla Tukayın (1886-1913) Azərbaycanla əlaqələrinin tarixi XX yüzilliyin əvvəllərinə təsadüf edir. 1911-ci ilin may-iyun aylarında Həştərxanda olduğu zaman ümumşəhər “Ağ çiçək” bayramında fəal iştirak edən Qabdulla Tukay Azərbaycanın o zamanlar qabaqcıl ziyalılarından olan görkəmli dövlət və siyasi xadim, yazıçı, həkim Nəriman Nərimanovla tanış olub. Bu tanışlıq onda dərin təəssüratlar yaradıb, Azərbaycanlı ziyalıya böyük rəğbət hissi doğurub. Həmin tədbirdə Qabdulla Tukay Nəriman Nərimanovun bayram münasibətilə söylədiyi nitqə valeh olub, daha sonra Nərimanovun  təklifi ilə öz yeni şeirini oxuyub. Nərimanov da eyni maraqla Q.Tukay şeirini dinləyib, bəyənib.

Həmin unudulmaz ilk görüşdən sonra iki qardaş xalqın bu irəligörüşlü ziyalıları arasında möhkəm dostluq əlaqəsi yaranıb. N.Nərimanov və Q.Tukay bir-birinin yaradıcılıqlarına bələd olub, sənət uğurlarının sevincini bölüşüblər. Lakin gənc Tukayın 27 yaşında vaxtsız vəfatı bu dostluğun iki ildən artıq davam etməsinə imkan verməyib...

Tukayın ölüm xəbərini eşidib dərin kədər hissi yaşayan Nərimanov tatar yazıçısının adının anılması məqsədilə tədbir keçirmək istəyib... lakin dostunun şərəfinə xatirə gecəsi təşkil etmək cəhdi baş tutmayıb – çünki çar hökumət orqanları öz məkrli münasibətini bu məqamda da nümayiş etdirməkdən çəkinməyib, Qabdulla Tukay gecəsinin keçirilməsinə icazə verməyib...

Çağdaş dövrdə tatarların N.Nərimanova sevgi və rəğbəti bu dostluq məşəlinin odu, alovu kimi hələ də şölələnir. Kazan şəhərinin Privoljsk rayonunda Nərimanovun adını daşıyan küçə bunun bariz örnəyidir. Ədəbiyyatşünas Mənzər Həsənova qeyd edir ki, “həmin küçədəki 62 saylı evdə yerləşən “Millət” adlı mətbəədə bir zamanlar Qabdulla Tukay korrektura ilə məşğul olurmuş və onun bir neçə kitabı məhz bu mətbəədə gün üzü görmüşdür. Tukayın yaxın dostlarından biri bu küçədə yaşayırmış və çox güman ki, Tukay tez-tez onun evinə gəlirmiş.”

Sovet dövründə Azərbaycanda Qabdulla Tukay yaradıcılığı geniş ədəbi müzakirələrin, monoqrafik tədqiqatların mövzusu olmasa da, Azərbaycanlı oxucu tatar şairinin imzasını tanıyırdı; onun qısa özkeçmişi, yaradıcılığından kiçik lirik parçalar və müəyyən şeirləri orta məktəb dərsliklərinə daxil edilirdi. (– Beləliklə, Azərbaycan məktəblisi bu yaradıcılıq irsindən geniş şəkildə bəhrələnə bilməsə də, onu tanımaq imkanı olub.) Eləcə də, Nərimanova həsr olunan tədqiqat əsərlərində onun Tukayla dostluq əlaqələrindən bəhs edən məqamlara toxunulub.

XX yüzilliyin 60-70-ci illərində böyük ədəbiyyatşünas alimlərimiz və söz ustalarımız şairin yaradıcılığına çoxsaylı məqalələr həsr edib. Əziz Şərif “Qabdulla Tukay və Azərbaycan ədəbiyyatı”, Əziz Mirəhmədov “Qabdulla Tukay və “Molla Nəsrəddin”, Abbas Abdulla “İyirmi yeddi yaşlı ağsaqqal”, Vilayət Quliyev “Tukay və Azərbaycan ədəbi-ictimai fikri XX yüzilin əvvəllərində” adlı tədqiqat əsərlərində XX yüzilin klassik tatar şairinin ədəbiyyatımızla, bilavasitə Azərbaycan mədəni mühiti ilə fəal əlaqələrindən söz açır, onun milli realist ədəbi məktəbimizlə bağlılığını, “Molla Nəsrəddin” jurnalı ilə yaradıcılıq münasibətlərini əsaslandıran önəmli məqamları göz önünə gətirirdi...

Xəlil Rza Ulutürk Qabdulla Tukaya həsr etdiyi “Məşələ dönmüş həyat”, “Böyük vətəndaş, cəsur şair” adlı məqalələrində, eləcə də “Qardaşlıq çələngi” kitabında şairin yaradıcılığını vətənpərvərlik mövqeyindən dəyərləndirir, onun yaradıcılığını xalq ədəbiyyatı kontekstində təhlil edir. Xəlil Rza Ulutürk düzgün müşahidə edir ki, “hələ uşaqlıqdan öz yaddaşı, məntiqi, ağlı-fərasəti, dərin müşahidə qabiliyyəti ilə seçilən Qabdulla Tukay özünün gördüyü, yaşlıların danışdığı hər şeyi yaddaşına həkk edir, nağılları, atalar sözlərini, rəvayətləri, xalq nəğmələrini, mahnıları, bir sözlə, zəngin tatar folklorunu diqqətlə öyrənirdi.”

Türkiyəli tədqiqatçılar Gülhan Atnur, Öner, Mustafa Seyidoğlu Bilge, Ergun Metin, Alptekin Ali Berat və başqaları da böyük tatar şairinin yaradıcılığını təhlil edən məqalə və monoqrafiyalarında onun poeziyasının xalq ədəbiyyatının möhkəm dayaq sütunları üzərində yüksəldiyini görə bilir, Xəlil Rza Ulutürkün tezisini təsdiqləyirdilər.

 

***

Azərbaycan milli müstəqillik əldə etdikdən sonra milli soy-kökə qayıdış türk xalqları ədəbiyyatının geniş aspektdə öyrənilməsinə, bütün parametrləri ilə araşdırılmasına yol açdı. Beləcə, Türk Dünyasının bəzən çox az tanıdığımız söz ustalarını daha yaxından tanımaq fürsəti tapdıq. Türk xalqları ədəbiyyat(lar)ının bütün istiqamətlərinin monoqrafik tədqiqat obyektinə çevrilməsi, ayrı-ayrı türk yazıçılarının yaradıcılıqlarına həsr olunmuş uluslararası konfrans, simpozium və elmi seminarların keçirilməsi, antologiyaların nəşri türk xalqlarını bir-birinə yaxınlaşdırdı; belə məqsədyönlü tədbirlər ədəbi əlaqələrin, fikir mübadilələrinin genişlənməsinə öz töhfəsini verdi. Həmin tədbirlər sırasında tatar ədəbiyyatıının öyrənilməsi, tədqiqi və təbliği məsələsi də önə çəkildi. Tatar ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndələri sırasında, Qabdulla Tukayın adı anıldı, onun əsərlərinə dolğun elmi münasibət bildirildi, neçə neçə şeiri dilimizə çevrildi (uyğunlaşdırıldı).

2011-ci il YUNESKO tərəfindən şairin xatirəsinə “Qabdulla Tukay ili” elan edildiyi üçün müxtəlif türk xalqları Tukay yaradıcılığına dair elmi əsərlər ərsəyə gətirdi, şairin yaradıcılıq örnəkləri müxtəlif dünya dillərinə çevrildi. TÜRKSOY-un “Qabdulla Tukay ili” layihəsində gerçəkləşdirdiyi tədbirlər sırasında şairin xatirəsinə həsr olunan, Tatarıstan Elmlər Akademiyasının prezidenti Əhməd Mazqarovun xüsusi diqqəti sayəsində yüksək səviyyədə təşkil edilən uluslararası konfransı qeyd etmək yerinə düşür. Kazan şəhərində keçirilən, Q.Tukayın doğumunun 125 illik yubileyinə həsr olunan “Qabdulla Tukayın irsi milli mədəniyyətlər kontekstində” adlı uluslararası elmi-praktik konfransda Azərbaycanlı ədəbiyyatşünas alimlər və ədəbiyyat xadimləri də iştirak edib, maraq doğuran məruzləri ilə diqqət mərkəzində olublar.

Rusiya Federasiyasının, habelə bir çox digər ölkələrin ünlü alim, təhsil və mədəniyyət xadimlərinin iştirak etdiyi bu konfransda Azərbaycan elmini təmisl edənlər sırasında AMEA-nın Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun aparıcı elmi işçiləri – filologiya üzrə elmlər doktoru Almaz Ülvi (Binnətova), filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Xuraman Hümmətova, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Mənzər Həsənovanın məruzələri Tukay yaradıcılığına həssas tədqiqatçı münasibətilə şeçilib, bu səbəbdən elmi nəşrlərdən başqa Kazan dövrü mətbuatında da dərc olunub. Özəlliklə, M.Həsənovanın A.Tukay haqqında “İnsan qəlblərini alovlandıran məşəl”, A.Ülvinin “Qabdulla Tukay yaradıcılığı və özbək ədəbiyyatşünaslığı” adlı məqalələri tatar ədəbiyyatşünasları tərəfindən yüksək dəyərləndirilib.

2011-ci ildə Azərbaycanda Q.Tukay yaradıcılığı gündəmdə olub, il boyu bir-birindən maraqlı ( - elmi ictimaiyyəti tatar şairinin poeziyasının işığına toplayan) tədbirlər keçirilib. Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda Q.Tukayın yubileyi münasibəti ilə təşkil edilən elmi toplantı da belə önəmli tədbirlərdən sırasındadır. Eyni zamanda, Qabdulla Tukay yaradıcılıq irsinin tədqiqi sahəsində görülən işlər 2011-ci ildən başlayaraq intensivləşib.

Bu sahədə filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Mənzər Həsənovanın tərtib etdiyi Tukay yara­dıcılığına həsr olunan məqalələrdən ibarət “Qabdulla Tukay Azərbaycan ədəbiy­yatşü­nas­lı­ğında” adlı kitab diqqətəlayiqdir. Həmin toplu ədəbi-elmi ictimaiyyətə bir daha sübut etdi ki, Azərbaycanda Q.Tukay yaradıcılığının tədqiqi heç vaxt diqqətdən qıraqda qalmayıb, türk xalq­ları ədəbiyyatının nümayəndələrinə biganə münasibətin hökm sürdüyü sovet dövründə belə bu ədəbi irsi işıqlandıran məqalələr yazılıb. XX yüzilliyin əvvəllərində tanınmış ədəbiyyat xa­dimlərinin – Ceyhun Hacıbəyli (C.Dağıstani), Nəriman Nərimanov, Mirzə Cəlil (C.Məm­mədquluzadə) kimi ədib və jurnalistlərin Tukay haqqında söz deməsi ( - onun yaradıcılığını yüksək dəyərləndirən fikir və qənaətləri) bunu bir daha təsdiqləyir. Ötən yüzilliyin 50-70-ci illərində Əziz Mirəhmədov, Əziz Şərif, Pənah Xəlilov, Vilayət Quliyev və başqa ədəbiy­yatşünasların tatar şeirinin nəbzi sayılan Tukay poeziyasına dair məqalələrinin çap edilməsi, eləcə də milli müstəqillik illərində Xəlil Rza Ulutürk, Əmir Teymuroğlu (Qasımlı), Mənzər İbrahimova, Arif Əmrahoğlu (Məmmədov), Almaz Ülvi (Binnətova), Nizami Tağısoy, Ramiz Əskər, Xuraman Hümmətova, Mənzər Həsənova kimi tədqiqatçıların məruzə və məqalələri Azərbaycanda bu yaradıcılıq irsinin böyük sayğı ilə anıldığının və sevildiyinin göstəricisidir.

Mənzər Həsənovanın

Mənim həzin, qəmli sazım,

Necə az gəldi avazın?” təsiredici, lirik başlığı ilə açılan məqalələr toplusu Tukay bədii irsinin müxtəlif istiqamətlərini, o cümlədən şairin əsərlərindən dilimizə edilən uyğun­laşdırmaları da əhatə edir. Xuraman Hümmətovanın həmin ildə çap etdirdiyi şairin “Saman­bazarı, yaxud yeni kəsikbaş” poemasının Azərbaycan dilinə uyğunlaşdırlması da kitabda yer alıb.

“Qabdulla Tukay ili” layihəsində AMEA-nın Folklor İnstitutunun Elmi Şurasının qərarı ilə “TÜRKSOY Yayınları” seriyasından 10-cu kitab olan, Ramiz Əskərin uyğunlaşdırdığı və basqıya hazırladığı, Tukayın “Millətim” kitabı da ölkəmizdə şairin irsinə verilən qiymətin göstəricisi kimi ərsəyə gəlib. Burada R.Əskərin “Böyük tatar şairi Qabdulla Tukay” adlı ön sözü Tukay haqqında azərbaycanda yazılmış dəyərli tədqiqatlardan hesab olunur. 268 səhifəlik kitabda Tukayın öz qələmindən çıxan “Yadımda qalanlar” adlı kiçik bir yazısı və 75 şeiri Azrəbaycan və tatar türkcələrində verilib.

Ramiz Əskər şair haqqında tədqiqatında Tukayın şeirlərinin çoxunun Mirzə Ələkbər Sabirin təsiri altında yazıldığını göstərir: “Onun bizlərə yadigar qalan 28 rəsminin birində böyük şair 1907-ci ildə əlində “Molla Nəsrəddin” jurnalı tutmuş vəziyyətdə çəkilib. ...Şeirlərini anlamaq rahatdır – Gündoğar poetik sistemidir, qafiyələrdir, əruzdur... amma bəzi şeirlərini hətta tatarlar özləri də anlamaqda çətinlik çəkir...”

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Fəridə Hicran Qabdulla Tukay ədəbi irsini ümumtürk ədəbi-nəzəri fikrinin kontekstində incələyir. Tatarıstan, Türkiyə, Özbəkistan, Qazaxıstan və Azər­baycan ədəbiyyatşünaslarının mülahizə və qənaətlərinə əsaslanaraq, bu yaradıcılıq irsinin folklor zəminində inkişaf etdiyini aşkarlayır. Tədqiqatçı göstərir ki, Tukaya görə milli bir ədəbiyyata varmağın yolu xalq ədəbiyyatından keçməkdədir. Bu üzdən o, sadəcə folklor ünsürlərini əks etdirən şeirlər yazmayıb, həm də xalq ədəbiyyatıyla bağlı düşüncələrini və topladığı materialları “Xalq Ədəbiyyatı” və “Halık Munnarı” adlı kitabçalarda yayımlayıb. F.Hicran belə bir qənaətə gəlir ki, xalq əfsanə və rəvayətlərindən istifadə etmək meyli Tukayda məhz Nizami və Füzuli kimi korifeylərin təsiri ilə yaranıb. Bu fikir Tukayın ədəbiyyatımızla əlaqələrinin klassik­lərimizin yaradıcılığı ilə tanışlıqdan başlandığını deməyə əsas verir.

Qabdulla Tukayı Azərbaycanda böyük şair və publisist olmaqla yanaşı, Mirzə Ələkbər Sabir, Koltsov, Lermontov, Maykov, Pleşşeyev, Polonski, Nikitin kimi böyük söz ustalarının əsər­lərinin tərcüməçisi kimi də tanıyırlar. Lakin ölkəmizdə şairin tərcüməçilik fəaliyyətinə həsr olunmuş ayrıca bir tədqiqat əsəri yoxdur. Bu fikri onun fəaliyyətinin publisistik və tənqidçilik istiqamətlərinə də şamil etmək olar. Əminik ki, Azərbaycan ədəbiyyatşünasları, söz sahibləri gələcəkdə Tukayşünaslıqdakı bu boşluğu da aradan qaldıracaq, böyük tatar ziyalısının fəaliy­yətini bütün parametrlər üzrə araşdıracaqlar. Çünki özündən sonra ədəbi məktəb yaradan, nəinki tatar ədəbiyyatında, ümumtürk ədəbi aləmində özünəməxsus yeri olan Qabdulla Tukay buna layiqdir. Onun təkcə tatar xalqının yox, böyük Türk Dünyasının sevimli şairi olması bizə bu haqqı verir...

 

***

Nəhayət, sözümün sonunda, sizinlə bir xoş xəbəri bölüşmək istərdim. Biz Azərbaycan yeni nəsil yazarları, öz cavan ömründə, cavan ömrə sığmayacaq ad-san qazanmış Tukayın 130 illik yubileyinə də əliboş gəlməmişik. “YENİ TATAR ŞEİRİ ANTOLOGİYASI” adlı yenicə gün üzü görmüş nəfis kitabımız, məhz Tukayın 130 illik yubileyinə ad edilib. Antologiyada 23 tatar gənc şairinin şeirləri toplanıb. Bu antologiyadakı şeirləri Azərbaycanın yeni nəsil yazarları rusca və tatarcadan çevirib, redaktə edib, araya-ərsəyə gətiriblər. Bu antologiyanın belə bir mesaj verdiyinə inanırıq: TUKAYIN FİZİKİ ÖMRÜ 27 İL SÜRSƏ DƏ, ONUN MƏNƏVİ ÖMRÜ, İRSİ YAŞAYIR, HƏR YENİ TATAR ƏDƏBİ NƏSİLLƏRİ İLƏ YENİDƏN ÇİÇƏKLƏYİR..!”

Çiçəklənən tatar şeiri, tatar ədəbiyyatına yeni-yeni üfüqlər diləyirəm!  

Dünyanın coğrafi mərkəzi mövqeyində yerləşən Bakıdan Avrasiyanın mərkəzi sayılacaq mövqedə yerləşən Kazana gətirdiyim salamları, sayğıları qəbul edin!

 * Məqalə DGTYB Məsləhət Şurasının üzvü dos.dr. Təranə TURAN (Rəhimli) ilə birgə hazırlanıb.

(MƏRUZƏ ABDULLA TUKAYIN KAZANDA (KORSTON OTELİ-25.04.2016) KEÇİRİLƏN 130 İLLİK YUBİLEY TƏDBİRİNDƏ OXUNUB)

 

fil.ü.f.dr.
 Məlahət Ramizqızı (
Babayeva)

Azərbaycan ədəbiyyatında özünəməxsus dəsti xətti ilə seçilən sənətkarlardan biri də Hüseyn Caviddir. H. Cavid XX yüzil Azərbaycan romantizminin banilərindən olmaqla yanaşı, həm də ortaq türk dilinin mübariz təbliğatçılarındandır.
H. Cavidin yaradıcılıq yolu bütün türk dünyasının milli oyanışı, özünüdərki, müstəmləkə və despotizmə qarşı kəskin etirazı dövrünə təsadüf edir. Belə ki, 1905-ci ildə baş verən inqilab Çar Rusiyasının müstəmləkələrində də geniş vüsət tapmış, ayrı-ayrı xalqların azadlıq mübarizəsinə çevrilmişdi. Nəhayət ki, 1918-ci ildə Azərbaycan xalqı öz arzusuna qovuşmuş, müstəqil Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətini yaratmışdı. Lakin Rus və Osmanlı kimi nəhəng imperiyaların tənəzzülü, dünyada gedən mürəkkəb ictimai-siyasi proseslər uzun müddət davam edən milli münaqişələrə, qanlı müharibələrə səbəb olmuş, nəticədə yeni yaranmış Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti 1920-ci ildə süquta uğramış, Azərbaycan gah daşnaksyutun partiyasının, gah Sentrokaspi diktaturasının və nəhayət Sovet imperiyasının işğalına məruz qalmışdı.
H. Cavid elmə böyük həvəs göstərdiyindən demək olar ki, bütün həyatını maariflənməyə, ortaq türk tarixi və mədəniyyətinin tədqiqinə həsr etmişdir. O, ilk təhsilini doğma şəhərdə-M.Sidqinin yeni tipli «Məktəbi-tərbiyəsində» almış, təhsilini davam etdirmək üçün isə 1902-ci ildə Cənubi Azərbaycanın mədəniyyət mərkəzlərindən olan Təbrizə gəlmiş, burada məşhur «Talibiyyə» mədrəsəsində tarix, ədəbiyyat, Şərq fəlsəfəsinin incəliklərini öyrənmişdir. Şair 1906-ci ildə Türkiyəyə gəlmiş, burada İstanbul Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsində sərbəst dinləyici kimi iştirak etmişdir. Cavid o dövrdən İstanbul ədəbi mühiti ilə sıx əlaqələr qurmuş, Tofiq Fikrətlə tanış olmuş, Rza Tofiqdən fəlsəfə və ədəbiyyat dərsləri almışdır.
Cavidin Türkiyədə təhsil alması cavidşünasların da diqqətini cəlb etmiş, türk ədəbi mühitinin onun ideya-fəlsəfi görüşlərinin formalaşmasına təsirini düzgün qiymətləndirmişlər. Cavidşünaslar bunun məhz neçənci illərə təsadüf etməsini də dəqiq araşdırmış, buna görə də dövrü mətbuatda və monoqrafiyalarda müxtəlif yazılar qeydə alınmışdır: «Cavid, 1903-cü ilin iyul ayında, ali savad almaq üçün İstandula gedir. Həmin ildə Batumdan Məmmədəli Sidqiyə yazılmış bir məktubda da Cavidin 1903-cü ildə Türkiyədə olduğunu öyrənirik. Məktubda deyilir ki, «Sidqinin şagirdlərindən Hüseyn Rasizadə də bu saat İstanbulda təhsili elmdədir» lakin İstanbulda Cavid xəstələndiyindən təhsilini davam etdirə bilmir. 1904-cü ildə o, Naxçıvana qayıdır, burada qalıb sağaldıqdan sonra Bakıya gəlir...». (6;27)
Qulam Məmmədli isə Cavidin 1904-cü ildə “Şərqi Rus” qəzetində çap atdirdiyi məqalə və məktublarına əsasən ədibin may ayınadək Urmiyada sonra isə Naxçıvanda yaşadığını qeyd etmişdir. (5)
«Mənim hesabladığına görə Hüseyn Cavid Naxçıvandan 1906-cı il aprelin 10-da çıxmış, sabahısı Tiflisə çatmış, burada “Axundov” mehmanxanasında qalıb, aprelin 12-də Tiflisdən Batuma yola düşüb; Batumda bir neçə gün qalıb, xarici pasport alıb, aprelin 19-da «Paqi» adlı fransız gəmisi ilə İstanbula getmişdir». Aprelin 24-də İstanbula çatmışdır. (7; 35-36)
H. Cavidin Qurbanəli Şərifova göndərdiyi məktublar Əziz Şərifin bu hesablamalarının doğruluğunu bir daha sübut edir.
H.Cavidin Türkiyəyə gəldiyi dövrdə Sultan II Əbdülhəmidin otuz ildən artıq sürən istibdad rejimi-«zülm dövrü» hökm sürürdü.
«Zülm» rejimi ölkənin iqtisadi-siyasi həyatına böyük zərbələr vursada mütərəqqi qüvvələrin inkişafının qarşısını ala bilmədi, II Əbdülhəmidin despotik rejimini konstitusiyalı quruluşla əvəz etmək istəyən «Gənc türklər» hərəkatı başlandı. 1889-cu ildə “Gənc türklər” “İttihad və tərəqqi” adlanan inqilabi siyasi təşkilatın əsasını qoydu. XX əsrin əvvəllərində imperiyanın ayrı-ayrı vilayətlərində olan üsyanlar Türkiyədə inqilabi şəraitin yaranmasına səbəb oldu. 1908-ci ildə Gənc türklər inqilabı sultan II Əbdülhəmidi konstitusiyanı bərpa etməyə məcbur etdi. 1908-ci ilin aprelindən isə II Əbdülhəmid taxtdan salınaraq qardaşı V Mehmed Rəşad sultan elan edildi. Əslində isə on il ərzində (1908-1918) hakimiyyət gənc türklərin “İttihad və tərəqqi” partiyasının əlində oldu.
“Osmanlı imperiyasında 1839-cu ildən XIX əsrin 70-ci illərinin əvvəlinə qədər keçirilmiş, Rəşid paşanın tərtib etdiyi “Gülxanə xətt-i şərifinin” elan olunması ilə başlanan (1839, 3 noyabr) və Əli paşanın tərtib etdiyi “Xətt-i hümayun” (1856, 18 fevral) əsasında davam etdirilən islahatlar dövrünə Türkiyə tarixində “Tənzimat dövrü deyilir”. (1;251)
Tənzimat ədəbiyyatı da məhz bu ictimai-siyasi hərakatın nəticəsi kimi meydana gəlmiş ədəbi cərəyandır. Əslində Tənzimat ədəbiyyatına yeniliklər, yəni Avropalaşma ədəbiyyatı da demək olar. Tənzimat dövründə insan şəxsiyyətinə, real həyata meyl göstərən yazıçılar yetişdi. Qərb, xüsusən, fransız ədəbiyyatına maraq artdı, yeni janrlar-dram, novella, roman və s. yarandı. İbrahim Şinasi, Namiq Kamal, Şəmsəddin Sami, Əhməd Midhət tənzimat dövrü ədəbiyyatının tanınmış simalarıdır. Əbdülhaq Hamid Tarhan, Rəcaizadə Əkrəm, Rza Tofiq və b. şerlərində insanın mənəvi gözəlliklərini tərənnüm etmişlər. Romantik kədər duyğuları Tofiq Fikrətin ilk dövr şerləri üçün də səciyyəvidir; XX əsrin əvvəllərində onun şerlərində vətəndaşlıq motivləri gücləndi.
Xalid Ziya Uşaqlıgil, Mehmet Rauf, Hüseyn Cahit Yalçın və Əhməd Hikmət sosial movzulu romanlar yazmışlar. Bu mühitdə Qərbçi və yenilikçi şair və ədiblər öz sənətlərini cəmiyyət üçün istifadə edirdilər. Sənətdən çox fikir və ideal arxasınca gedib zülmə, haqsızlığa qarşı döyüş açırdılar. Vətən, millət, azadlıq, ədalət, hökümət anlayışlarını böyük həyacanla müdafiə edirdilər. Daha geniş kütlələrə səslənə bilmək üçün dildə sadəlik uğrunda mübarizə aparırdılar.Tənzimat ədəbiyyatının ilk nəsli olan Şinasi, Ziya Paşa, Namiq Kamal kimi şair və yazıçılar “Türk nə deməkdir deyə?” siyasi Tənzimat dövrüylə müqayisə olunmayacaq qədər geniş bir ziyalılar ordusu yetişdirmişlər. Onların ən əhəmiyətli fəaliyyəti isə türk dilinin inkişafina göstərdikləri səylər olmuşdur. Xüsusilə Şinasinin (1826-1871) nəşr etdirdiyi “Təsviri Əfkar” qəzeti ətrafında oyatdığı populist dil hərəkatı və onun ardınca gələnlərin gətirdiyi yeni ədəbiyyat anlayışı bu işdə əhəmiyyətli rol oynamışdır. Eyni zamanda Tənzimat ədəbiyyatının qurucusu sayılan Şinasi şeirdə ilk dəfə ənənəvi formalar içində yeni anlayışlar istifadə etmişdir. Namiq Kamal isə daim böyük əks-sədalar törədən əsərlər yazmış, dövrünün ən gur səsli şairi və iddia adamı olaraq səciyyələndirilmişdir. Ziya Paşa divan şeiri ənənəsini davam etdirməsinə baxmayaraq, siyasi və ictimai düşüncələr, xalq dilinin yazi dili olmasını müdafiə edən fikirləriylə qələm dostlarına qatılmışdır. Bu ilk nəslin ümumi sənət fəlsəfəsi “cəmiyyət, vətən, azadlıq və xalq üçün sənət” anlayışı olmuşdur. Tənzimat ədəbiyyatının birincilər qədər üsyankar olmayan ikinci nəsli siyasi mühitin mürəkkəbliyi ilə əlaqədar olaraq “Cəmiyyət üçün sənət” fəlsəfəsini “Sənət sənət üçündür” prinsipini dəstəkləməli olmuşlar. Tənzimat ədəbiyyatının bu iki nəsli arasında Namiq Kamal, Şinasi, Əbdülhaq Hamit kimi güclü nəsil yetişməsinə baxmayaraq o dövrdə ədəbiyyatda yeniliklə köhnəlik mübarizə halında olmuşdur. Buna baxmayaraq yeni nəslin fikirləri qısa zamanda geniş kütləyə yayıla bilmişdi.
Şinasi (1826-1871) 1860-cıildə “Əhval” tərcümə qəzetini nəşr etdirərək yeni ədəbiyyatın öndərlərindən olmuşdu. Çap olunan ilk dram əsərin müəllifi olan sənətkar eyni zamanda türk ədəbiyyatında haqq, ədalət, bərabərlik, azadlıq anlayışlarını istifadə edən ilk ədibidir. Namiq Kamal, Ziya Paşa (1825-1880) şeirləri məzmun və forma baxımdan divan ədəbiyyatının xüsusiyyətlərinə uyğunluq təşkil edir. Ən məşhur əsəri “Xərabat” adlı şeir divanıdir.
Qərb roman və hekayə texnikasına türk xalq hekayələrini uzlaşdırmağa çalışan Əhməd Mithat Əfəndi (1844-1912) əsərlərində xalqa səslənməyi, onları maarifləndirməyi qarşısına məqsəd qoymuşdu. Qırxdan çox roman, dram, hekayə müəllifi olan Əhməd Midhətin əhəmiyyətli əsərləri bunlardir: Həsən Mellah, Hüseyn Fellah, Yeniçərilər və s.
Əbdülhaq Hamit Tarhan (1892-1937) türk ədəbiyyatında “şairi əzəm” adlandırılan sənətkar köhnəliyə, geriliyə meydan oxuyan əsərlərin müəllifidir. “Sənət sənət üçündür” fikrində olan Hamit türk ədəbiyyatında romantizmin banilərindəndir. Türk şerinə ilk dəfə təbiət təsviri, fəlsəfi məzmun gətirmiş, sərbəst şerin ilk nümunələrini yaratmışdır. İ.Şinasi və N.Kamalın maarifçilik ideyalarını inkişaf etdirmişdir. “Təzadlar şairi” olaran Hamitin yaradıcılığında vətən məhəbbətinin və azadlıq ideyalarının tərənnümü mühüm yer tutur. Tarix və müasir mövzularda yazdığı “Azadlıq” (1872), “Hind qızı” (1875), “Nəstərən” (1878), “Əşbər” (1880), “Finten” (1915-16) və s.
Avropa ruhunu gətirməklə başlanan tənzimat ədəbiyyatı 1896-1901-ci illər arasında “Sərvəti Fünün” jurnalı ətrafında birləşən yeni nəsillə istibdad rejiminə qarşı ikinci bir hücum etmişdir. Digər adı “Ədəbiyyatı cədidə” olan “Sərvəti Fünün” II Əbdülhəmid dövründə “Sərvəti fünün” jurnalı ətrafında toplanan sənətkarların qərb təsirilə inkişaf etdirdikləri ədəbiyyatdır. “Sərvəti fünün” əslində Əhməd Lütfkarlıq tərəfindən təsis edilən bir fənn məcmuəsinin adı olmuşdur.
1891-1944-ci illərdə İstanbulda “Sərvəti-fünun”, yəni “Fənlər sərvət”i adlı elmi-kütləvi və ədəbi-ictimai türk jurnalı çıxmağa başlamışdır. Bu jurnal 1896-1901-ci illərdə-baş redaktoru Tofiq Fikrət olarkən Türkiyədə Əbdulhamid cəmiyyətinin eybəcərliklərini açıb göstərən, öz səhifələrində ədəbiyyat, hüquq, iqtisadiyyat, tarix məsələlərinə dair məqalə və resenziyalar yer vermiş, ölkənin ədəbi-ictimai həyatında, yeni türk ədəbiyyatının yaranmasında mütərəqqi rol oyamışdır.
Tənzimat ədəbiyyatının ilk zamanlarda Ziya Paşa, Namiq Kamal başda olamaqla üzrə bu axının liderliyini edən ədəbiyyat “Sənət sənət üçündür” qanununa bağlı idilər. Onlar “hər şey şeirin mövzusu ola bilər” fikrini irəli sürmüş, lakin dövrün siyasi təzyiqləri nəticəsində eşq, təbiət, ailə-məişət kimi mövzuları işləməli olmuşlar. Bundan başqa “sərvəti fününçular” şeirdə ilk dəfə mövzu bütövlüyünü təmin etmişlər. “Sənətkaranə üslub” və yeni bir sözyaradıcılığı qayğısıyla olduqca mürəkkəb bir dil istifadə etmişlər. Bu dövr sənətkarlar Avropa ədəbiyyatı ənənələrindən istifadə etmişlər. Bu ədiblər daha çox yaşadıqları mühiti izah etməyə çalışmışlar. Onların yaratdıqları əsərlərdə “Sənət sənət üçündür” prinsipi hakim olduğu üçün bu əsərlər geniş xalq kütlələrinə deyil, əsasən ziyalı təbəqəyə ünvanlanmışdır.
“Sərvəti Fünun” dövrünün əhəmiyyətli nümayəndələri aşağıdakılardır:
Türk ədəbiyyatında “Sərvəti fünün və ya Ədəbiyyatı cədidə” adlanan cərəyanın banisi olan Tofiq Fikrət (1867-1915) 1888-ci ildə Qalatasaray litseyini bitirmiş, bir müddət xarici işlər nazirliyində işləmiş, 1894-1915-ci illərdə türk dili və ədəbiyyatından dərs demişdir. İlk şerlərini və ədəbiyyatın ictimai roluna dair məqalələrini redaktoru olduğu “Sərvəti fünun” jurnalında dərc etdirmişdir. Tofiq Tofiq Fikrət türk şerinə mənzum və formaca yeniliklər gətirmiş, ilk dəfə “sənət həyat üçündür” prinsipini həm əməldə, həm də nəzəriyyədə tətbiq etmişdir. İnqilabi ruhlu şerlərində zülm, istibdad və dini fanatizmi qətiyyətlə qamçılamış, humanizm və azadlıq ideyalarını, xalqlar dostluğunu tərənnüm etmişdir. Əsərləri qadağan edilməsinə baxmayaraq, mütərəqqi gənclər və hərbçilər arasında əldən-ələ keçərək əzbərlənmiş və yayılmışdır. Hakim dairələr tərəfindən ömrünün sonuna qədər təqib olunsa da, inqilabi ideyalara və xalqa sadiq qalmışdır.
Tofiq Fikrətin yaradıcılığınln ikinci dövrü 1901-ci ildən başlayır və şair bu dövrdən başlayaraq “cəmiyyət üçün sənət” anlayışını irəli sürərək ictimai mövzulara yönəlmişdir. Tofiq Fikrətin ən böyük amalı Osmanlı İmperiyasının müasir həyatın tələblərinə yiyələndirmək idi. Şairin fikrincə bunu Qərbin texnologiyasını ölkədə tətbiq etməklə nail olmaq olardı. Ona görə dünyada ən əhəmiyyətli varlıq insandır. Şair onların azadlıqlarını və haqqlarını müdafiə etmişdir. Lakin şairin fikrincə müharibələrin qaynaqlanmasına səbəb dinlərdir. Buna görə də o, dinlərə ayrılıq mənbəyi kimi baxmışdır. Ölkənin gələcəyinə gəldikdə isə şair bunu gənclikdə görürdü. Buna görə də o, uşaqlara böyük sevgi və səmimiyyətlə yanaşmış, ilk dəfə uşaqlar üçün şerlər yazmışdır.
Əsərləri Azərbaycanda rəğbət qazanmış, Məhəmməd Hadi, Hüseyn Cavid, Abbas Səhhət və b.-nın yaradıcılığına müəyyən təsir göstərmişdir.
Rza Tofiq Bölükbaşı (1868-1949) ixtisasca həkim olsa da əsasən şair və filosof kimi tanınmışdır. O, “İttihad və tərəqqi” təşkilatının üzvü (1907), məşrutə hərəkatının fəal xadimlərindən olmuşdur. Rza Tofiq 1918-ci ildən Türkiyənin maarif naziri işləmişdi. Yaradıcılığına aşıq şerinin-Qaracaoğlanın, Dərdlinin və sufi poeziyasının, əsasən də Yunus Əmrənin, habelə impressionizmin güclü təsiri olmuşdur. Böyük filosof olan Rza Tofiq türk poeziyasında heca vəzninin mövqeyini möhkəmləndirmiş, şeirlərində insanpərvərlik ideyalarını, təbiət gözəlliklərini tərənnüç etmişdir. Bölükbaşının əsərləri əsasən “Ömrümün sərabı” (1934) adlı kitabında toplanmışdır. Bundan başqa onun “Əbdülhaq Hamid və fəlsəfi görüşləri” (1913), “Fəlsəfə dərsləri” (1914), “Tofiq Fikrət” (1945) və s. fəlsəfi əsərləri də var. Rza Tofiqin şeirləri XX əsrin əvvəllərinndən Azərbaycan ədəbiyyatında yayılmış və romantik ədəbiyyata öz təsirini buraxmışdı.
Yuxarıdakıları nəzərə alaraq onu qeyd edə bilərik ki, 1906-1909-cu illərdə Türkiyədə ədəbiyyat fakültəsində təhsil alan H.Cavid dövrün ictimai-siyasi məsələlərinə, ədəbi proseslərinə biganə qalmamış, “bana elm lazımdır, şəhadətnamə deyil” deyərək yalnız fakültə dərsləri ilə kifayətlənməmiş, N.Kamal, Z. Paşa, Ş. Şamil, R.M. Əkrəm, A.Hamit və Rza Tofiq kimi dövrün qabaqçıl ədəbi şəxsiyyətləri ilə yaxından tanış olmuşdur:
“Əfəndim! Bəndəniz ta Ramazana qədər beş-altı ay (edadi) proqramını ikmala çalışırdım və hər həftə də məşhur filosof Riza Tevfiq bəydən bəzi həqayiqə dair bir-iki dərs proqram xaricində oquyurdum. Sonra hürriyyət alınır-alınmaz Riza Tevfiq bəy Ədirnə məbusu intixab edildi. Bəzi asari-nafiə nəşrinə başladı, darülfünunun ədəbiyyat şöbəsinə professor təyin edildi. “İttidad-tərəqqi” cəmiyyəti tərəfindən millət vəkalətinə namizəd oldu. Xülasə, iş iş üstündən aşdı, daşdı, bizə vaqt qalmadı. Sonra Ramazanda darülfünuna istida təqdimilə ədəbiyyat şöbəsinə qeyd və qəbul olundum. Şimdiyə qədər də davam ediyorum. Şimdilik bənim təqib etdiyim dərslər: ədəbiyyati-osmani, ədəbiyyati-farsi, tarixi-ədəbiyyat, məbadiyi-fəlsəfə, tarixi-ümumi və siyasi, coğrafiyayi-tarixi, təbii və ümrani...Bu proqram ustadi-möhtərəm Riza Tevfiq bəyin səlah gördüyü bir proqramdır”. (4;261)
H.Cavidin həm darülfünun, həm də əsərlərindən tanıdığı müəllimlərinin ideyalarını öz əsərlərində təcəssüm etdirmiş, onların əsərlərindən sitatlar gətirmişdir. Müəllimi Rza Tofiqin “İttihad və tərəqqi” cəmiyyətinin üzvü olması və həmin cəmiyyətin vətənini üçün etdiyi xidmətləri dəyərləndirən H. Cavid 1916-cı ildə qələmə aldığı “Hərb və fəlakət” şerində bu mövzuya belə toxunmuşdur:
İdealsız nicat ümidi məhal...
“İttihad!” İştə ən böyük ideal!
Səni qurtarırsa, qurtarır birlik,
Çünki birlikdədir fəqət dirlik!.. (4;s54)
H.Cavid 1914-cü ildə Məhəmməd Tahir Menemenlizadədən təsirlənərək onun 1896-cı ildə yazdığı “Uyuyor” şerinə nəzirə yazmışdır. Bundan başqa Tofiq Fikrətin “Rubabi-şikəstə”sindəki “Əncəli hikmət; Əzməyən əzilir” fikrini H.Cavid özünün Qars və Otluda zülmə məruz qalanlara ithaf etdiyi “Məzlumlar için” şerində “Bir həqiqət bu: “əzməyən əzilir!..” deyə təsdiqləmişdir.
H.Cavid “Xəyyam” (1935) pyesində V.Şekspirin “Hamlet” faciəsində təsvir olunan qəbristanlıq səhnəsinə oxşar bir səhnə təsvir etmişdir. Bu mövzuya türk romantiklərindən N.Kamal da “Gülnihal” adlı əsərində yer vermişdir. “Əsərdə Muxtar bəy eyniylə İngiltərəyə qayıdaraq Horatsiyo ilə görüşən Hamlet kimi şəhər qəbristanlığında görüşür. “Hamlet”də olduğu kimi Muxtar bəy də məzarçıların mahnılarına qulaq asır:
Qazmanı vurdum məzara
Sümük çıxdı para-para
Can verib aldanma yara,
Səndən keçər, sən ölmənə bax.( 9;22)
H.Caviddə də məzarçılar dünyanın faniliyindən, sonunda hamını eyni aqibət gözlədiyindən mahnılar oxuyur:
Birinci məzarçı
Biri ölməzsə dirilməz birisi,
Hiçdır ömrün sonu yaxud gerisi.
Olsa qurnaz nə qadar bir tilki,
Boğazından çıqacaqdır dərisi. (4;92)
H.Cavidin tədqiqatçılarından birinə çevrilmiş Enver Uzun Türkiyə ədəbi mühitinin təsirini düzgün qiymətləndirmiş, haqlı olaraq “Hüseyn Cavid və Türkiye edebiyatı” əsərini həsr etmişdir. H.Cavidin yaradıcılığının Türkiyə dövrü həm də onun dövrü mətbuatda çap olunan şerləri ilə də yadda qalandır. Tədqiqatçı şairin darülfunun həyatını təsvir edərkən bu məqamlara da toxunmuşdur. “Cavid İstanbulda qaldığı illərdə bir tərəfdən fikir adamlarından dərs almış, digər tərəfdən isə İstanbulun mətbuat həyatı ilə yaxından maraqlanırdı. Elmi-Bəşər, Yadi-Mazi əsərləri nəşr edilmişdir...( 8;14) Bundan savayı 1909-cu ildə şairin “Son baharda” şeiri Türkiyənin “Siratül-müstəqim” məcmuəsində nəşr edilmişdir.
Cavidin 1905-illərdə Türkiyə həyatından əxz elədiyi mövzulardan biri də “Uçurum” əsəridir ki, bu Əbdülhəmid üsuli-idarəsinin istibdadının ifrat dərəcəyə çatdığı dövrə təsadüf edir.
Əsərin mövzusu XX yüzilin əvvəli Türkiyə həyatından alınmışdır. Müəllif burda yaxşı bələd olduğu müasir türk gənclərinin həyatını əks etdirmişdir. Pyesin əsas qayəsi Qərb mədəniyyətinin türk gənclərinə mənfi təsirini göstərməkdir. İstedadlı rəssam Cəlal və onun həyat yoldaşı Gövərçin bir-birlərini saf məhəbbətlə sevirlər. Cəlal Avropa rəssamlıq məktəbləri ilə daha yaxından tanış olmaq üçün Fransa və İtaliyaya gedir. Burada o, Fransız qızı Anjellə tanış olur və ailəsini vətənini unudur. Gövərçinin sevgi məktublarını cavablandırmır. Bir müddət sonra içki düşkünü olur, rəssamlıq arzularını unudur və Anjellə İstanbula qayıdırlar. Gövərçinin atası Uluğbəylə qardaşı Yıldırım Cəlalı Anjeldən uzaqlaşdırmağa çalışırlar. İş o yerə çatır ki, Yıldırım nəalac qalıb özünü Anjelə vurulmuş kimi göstərməyə məcbur olur. Lakin Cəlal artıq özünü tamamilə itirmişdir. Gövərçinin yeganə təsəllisi olan Mənəkşə də onun əli ilə həlak olur. Sonunda Cəlal Anjelin ona addımbaşı xəyanət etdiyini və özünün timsalında bir türkün, bir istedadının məhv olduğunu anlayır. Cəlal mənəvi böhran keçirir özünüuçurum olan ataraq intihar edir. Əsərin adı da daha çox rəmzi məna daşıyır və öz kökündən uzaqlaşan, yad mədəniyyətin, yad mənəviyyatının təsiri altına düşməsini bildirir.
Məktublarında Boğaz içinin gözəl mənzərəsinə aşiq olduğunu bildirən H.Cavid burada gözəl qiraətxanaların, kitabxanaların, teatrların mövcud olduğunu, müzeylərin inkişaf etdiyini də bildirmişdir. Məhz İstanbul mühitinin təsirindəndir ki, Cavid sonralar Alp Arslan, Məlikşah (“Xəyyam”), Əmir Teymur, Yıldırim (“Topal Teymur”) və “Atilla”, “Çingiz”(həbsi zamanı NKVD nümayəndələri tərəfindən götürülmüşdür) kimi türk dünyasının məşhur sərkərdələrinə, dövlət xadimlərinə həsr etmiş əsərlərin müəllifi olmuşdur.
Türk ədəbiyyatında Teymurun bədii obrazına Əhməd Cevdet Paşanın “Qisas-i ənbiya və Təravih-i Hüləfa”, Əbdülhaq Hamidin yazdığı “Teyflər keçidi”ndə və Hüseyn Cahidin “Topal” əsərində rast gəlirik. Azərbaycan ədəbiyyatında isə Teymur obrazına Əlibəy Hüseynzadənin “Siyasəti-fürusət”, M.S.Ordubadinin “Teymurləng və İldırım Bəyazid” əsərində rast gəlirik. Əli bəy Hüseynzadənin “Siyasəti-fürusət” əsəri Əbdülhaq Hamidin təsiri ilə yazılmışdır.
H.Cavid də yuxarıdakı sənətkarların əsərlərindən ilham almış və Qərb ədəbiyyatında Napaleonları, Kolumbları, I Pyotrları qəhrəman kimi təbliğ edərək türk fatehlərini qaniçən, qəsbkar kimi qələmə alanlara cavab olaraq “Topal Teymur” dramını yazmışdır. O, burada tarixi təhrif etməmiş, hər bir obrazı tarixi gerçəkliyə əsasən yaratmağa nail olmuşdur.
Bildiyimiz kimi Cavidin üslubu, ədəbiyyata gətirdiyi mövzular həmin dövrdə Azərbaycanda yaşayıb-yaradan digər sənətkarların əsərlərindən fərqlənirdi. Cavid Əlibəy Hüseynzadənin “Türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək” şüarını əsas tutaraq əsərlərində ümumtürk ideyalarını dəstəkləmiş, Şərqin şanlı tarix və mədəniyətini inkişaf etmiş Qərb dövlətləri səviyyəsində təbliğ etməyi məqsəd qoymuşdu. Bu da təbii ki, Sovet dövrünün tələblərinə uyğun deyildi. Cavid dövrün diktə etdiyi tələblərə uymadığından onun əsərləri ədəbi məhkəmələrə məruz qalır (“Şeyx Sənan”) üslubu, dili və mövzuları kəskin tənqidə və təzyiqlərə məruz qalırdı.
Tənqidçilər Cavidi Sovet ideyalogiyasını təbliğ edən əsərlər əvəzinə islam və türk tarixindən bəhs edən əsərlər yazdığına görə ittiham edir, onu “müasir” dövrdən uzaq qaldığını söyləyirdilər. Lakin bütün bu tənqidlərin içərisində onlar Cavidin türk ədəbi məktəbindən və dəqiq olaraq kimdən təsirləndiyini də tədqiq edə bilmişdilər: “Cavid əşkal (şəkil) cəhətdən nə qədər Hamidanə isə üslub cəhətdən Fikrətanə və fəlsəfə cəhətdən Tofiqanə bir əsər yaratmaq istəmişdir”. (2; 20) Sonra tənqidçı Cavidin skletin tarixin rəmzi olduğunu Tofiq Fikrətdən əxz elədiyini qeyd edir. O, “Peyğəmbər” dramında Fikrətin dil və üslubunun, Rza Tofiqin təsəvvüf ədəbiyyatının izi olduğunu bildirir.
Sonunda onu da qeyd etməliyik ki, Cavid onun üçün həyatının mənasına çevrilən elm yolunun zirvəsinə məhz Türkiyədə çatmışdır. İstanbul ədəbi mühiti onun həyatı bahasına olsada amalını, bütün ittihamlara və təzyiqlərə sinə gərəcək gücü verən ideyalını yaratmışdı. Türk ədəbi mühiti Cavidi bir dövr sənətkarlığından çıxararaq əbədiyyət və ümumbəşərlik zirvəsinə qaldırdı. İstanbul Universitetində təhsil alması onu ortaq türk dilinin yaradıcısına, ümümtürk tarixinin və mədəniyyatının təbliğatçısına çevirmişdir.

Qaynaq:
1.Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. 10cilddə. IX cild Bakı: Az.Sovet Ensikl.-nın baş redak.,1986, 624s.
2.Cavidi xatırlarkən: Məqalələr və xatirələr.(ön söz A.Zamanov), Bakı: Gənclik, 1982, 392s.
3.Hüseyn Cavid. Əsərləri, beş cilddə,I cild, Bakı: Lider nəşriyyatı, 2005, 256 s.
4.Hüseyn Cavid. Əsərləri, beş cilddə,V cild, Bakı: Lider nəşriyyatı, 2005, 288s.
5.Məmmədli Qulam. Cavid ömrü boyu. Həyat və yaradıcılıq səlnaməsi. Bakı: Yazıçı, 1982, 186 s.
6.Məmməd Cəfər. Hüseyn Cavid, Bakı: Azərnəşr, 1960, 246 s.
7.Şərif Əziz. Keçmiş günlərdən. Bakı: Yazıçı, 1986, s .
8.Enver Uzun A.Hüseyn Cavid və Türkiye edebiyatı. Bakı: Günəş nəşriyyatı, 1998, 165s.
9.Tanpınar Hamdi A. XIX asr Türk Edebiyatı Tarihi., İstanbul: 1988, 388s.
 
Azərbaycan Qaçqın və Məcburi Köçkün Gənclər Təşkilatı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Gənclər Fondunun maliyyə dəstəyilə “Qarabağ dərsləri – yay məktəbi” layihəsini həyata keçirmişdir.
Məcburi köçkün məktəblilərin asudə vaxtını səmərəli təşkil etməklə bərabər Ermənistanın Azərbaycana silahlı təcavüzü nəticəsində işğal olunmuş torpaqlarımız, bu ərazilərdə ermənilər tərəfindən törədilmiş vandalizm hərəkətləri, məhv edilmiş tarix və mədəniyyət abidələrimiz və s. mövzularda maarifləndirici seminarların keçirilməsi layihənin əsas məqsədi olmuşdur.
Seminarlarda Azərbaycan Xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin ikinci dəfə hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra bütün sahələrlə bərabər ermənistanın Azərbaycana silahlı təcavüzünün dünya ictimaiyyətinə çatdırılması, ölkəmizdə nizami ordunun yaradılması və s. istiqamətində gördüyü məqsədyönlü fəaliyyəti haqqında seminar iştirakçılarına müfəssəl məlumatlar verildi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Zati-Aliləri Möhtərəm Cənab İlham Əliyevin Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində həyata keçirdiyi məqsədyönlü siyasət, Azərbaycan ordusuna ayrılan vəsaitin ermənistanın dövlət büscəsini bir-neçə dəfə üstələməsi, qaçqın və məcburi köçkünlərə dövlət qayğısı, ölkəmizdə həyata keçirilə mənqsədyönlü gənclər siyasəti və s. mövzularda ekspertlər tərəfindən geniş məruzələr edildi. Respublikamızın Birinci Xanımı, Heydər Əliyev Fondunun Prezidenti, YUNESKO-nun və İSESKO-nun Xoşməramlı Səfiri Mehriban Xanım Əliyeva və Fondun Vitese Prezidenti Leyla Xanım Əliyeva tərəfindən Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin ədalətli həlli istiqamətində həyata keçirilən beynəlxalq layihələr, “Xocalıya adalət” beynəlxalq kompaniyası çərçivəsində görülən işlər haqqında layihə iştirakçıları müfəssəl məlumatlandırıldı.
Eyni zamanda layihədə iştirak edən məktəblilər Goranboy rayonunun Ağcakənd qəsəbəsində məcburi köçkünlər üçün inşa edilmiş qəsəbəyə ekskursiya çərçivəsində Xocalı abidəsini ziyarət etdilər. Həmyaşıdlarının, eyni məcburi köçkünlük həyatı yaşayan uşaqların təhsil aldıqları orta məktəblə tanış oldular.
10 gün davam edən düşərgədə layihə iştirakçıları arasında müxtəlif intellektual oyunlar, idman yarışları, diskussiyalar və s. təşkil edildi.
Gəncə şəhərində yerləşən Nizami Gəncəvinin və Cavad Xanın Məqbərələrinə, Şah Abbas Məscidinə, Xan Bağına və s. edilən ekskursiyalar isə layihə iştirakçıları tərəfindən böyük ruh yüksəkliyi ilə qarşılandı.
Layihənin sonunda müxtəlif orta məktəbləri təmsil edən məcburi köçkün məktəblilər layihə müddətində öyrəndiklərini, xoş təəssüratlarını və s. öz həmyaşıdları ilə bölüşəcəklərini bildirdilər. Bu mövzuda layihələrin onların həyatlarında və dünyagörüşlərində böyük bir iz buraxdığını qeyd edərək belə layihələrin davamlı olmasını arzuladılar..
 

dos.dr.
TƏRANƏ TURAN RƏHİMLİ, DGTYB Məsləhət Şurasının üzvü

 “Estetik dəyərlərin harmoniyası” bütün dövrlərdə cəmiyyətdə diqqət mərkəzində yer alan bir məsələ olmayıb, amma bu harmoniya bir qanunauyğunluq kimi bəşər tarixinin bütün mərhələlərində mövcud olub. Ədəbiyyat, musiqi, təsviri sənət bəşəriyyətin ibtidai dövrlərindən başlayaraq müəyyən harmoniya ilə inkişaf edir. Bu günkü gəncliyi həmin harmoniyanı dərkə çağırış, onların diqqətini bu əhəmiyyətli mövzuya yönəltmək, konkret layihə çərçivəsində tədbirlər həyata keçirmək təqdirəlayiq işdir. Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin bu sahədə atdığı ilk addım gələcəkdə incəsənət sahələrinin qarşılıqlı yaradıcılıq əlaqələrinə çox əlavələr edəcək, ümumilikdə ədəbi-mədəni əlaqələrin intensivləşməsinə, yeni bir məzmun qazanmasına öz töhfəsini verəcəkdir.

Ardını oxu...

Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin (DGTYB) Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Gənclər Fondunun (AGF) dəstəyi ilə gerçəkləşdirdiyi “Ədəbiyyat, Musiqi, Təsviri sənət və Gənclik” adlı layihə çərçivəsində 3 gün ərzində silsilə tədbirlər keçiriləcək.
Tədbirlər silsiləsi çərçivəsində
noyabrın 5-ində (saat 14.00) Fəxri Xiyaban, Şəhidlər Xiyabanı və Bakı Türk Şəhidliyinin ziyarəti, yenə həmin gün (saat 15:30) “HƏDƏF” Kurslarının baş ofisində “Estetik dəyərlərin harmoniyası” adlı konfrans;

Ardını oxu...


Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin (DGTYB) Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Şurasının maliyyə dəstəyi ilə həyata keçirdiyi “Şeiri, sənəti, geyimi, mətbəxi və tarixi ilə can Azərbaycan” adlı layihə çərçivəsində “CAN AZƏRBAYCAN” şeirlər toplusu işıq üzü görüb. Layihə rəhbəri Əfsanə ƏLƏSGƏRLİ, tərtibçisi Sərdar ŞİRVAN olan toplunun redaktoru Əkbər QOŞALI, məsləhətçiləri isə prof.dr. Güllü YOLOĞLU, dos.dr. Rəsmiyyə SABİR, dos.dr. Şəmil SADİQdir.
“QHT Nəşriyyatı”nda nəşr olunan topluda 89 şairin Azərbaycan adlı, Azərbaycan ünvanlı, Vətən sevdalı şeirləri yer alıb. Klassik ədibimiz Abdulla Şaiqdən başlamış, nakam taleli şairimiz (31 yaşında yaşama vəda etmiş...) Hamlet Kazımoğlunadək... təqribən yüzillik zaman zərfində quzeyli-güneyli şairlərimizin (şəhid şairlərimiz də daxil olmaqla...) timsalında şeirin Azərbaycanı, Azərbaycanın şeiri oxuculara təqdim edilir.

Ardını oxu...